tag:blogger.com,1999:blog-71198744053346041602012-01-29T03:15:15.284+03:30تغییرات بنیانی در مفهوم دموکراسیالف - صیّادhttp://www.blogger.com/profile/16350646399060909376noreply@blogger.comBlogger1141100tag:blogger.com,1999:blog-7119874405334604160.post-55791009418731058282012-01-29T01:08:00.003+03:302012-01-29T03:15:15.302+03:30<div dir="rtl" style="text-align: right;" trbidi="on"><br /><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><br /><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><b><span dir="LTR" style="font-size: 14pt; line-height: 150%;">&nbsp;</span></b><span dir="RTL"></span><b><span lang="FA" style="font-size: 14pt; line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;شنا کردن در جهت سیلاب هنرنیست&nbsp; <o:p></o:p></span></b></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; tab-stops: right 0in 1.0in; text-align: justify; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: x-large;"><b><span lang="FA" style="line-height: 150%;">تحریم</span></b><span dir="LTR"></span><b><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span></b><span dir="RTL"></span></span><b><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: x-large;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;واجب،&nbsp; ولی اثبات و ثبت تحریم &nbsp;واجب تر است</span><span style="font-size: 16pt;"><o:p></o:p></span></span></b></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; tab-stops: right 0in 1.0in; text-align: justify; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; text-align: justify; unicode-bidi: embed;"><br /><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; text-align: right; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: 19px; line-height: 28px;"><b><br /></b></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">امسال سال بتشکنی است و به همین مناسبت&nbsp; پیام نوروزیایرانیان با فراخوان " <b><span style="color: red;">نه</span></b> بهحاکمیت"&nbsp; شروع میشود.&nbsp; دوازدهم اسفند ماه&nbsp; روز مبارکی است. فرصتی طلائی برای<b><span style="color: red;"> نه</span></b> گفتن،&nbsp; واثبات اقتدار ملت بر حکومت.&nbsp; روز رستن&nbsp; و رهائی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;برای همۀ ایرانیان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span>. </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;دیر زمانی است که&nbsp; همگان&nbsp;درانتظار این صبح امید و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;پیروزی روشنایی بر ظلمت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">بسر میبرند. </span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span>&nbsp;</span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">مردمآزاده&nbsp; ازهر تبار ، قومیت ،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">باور و نحله فکریکه باشند، در این روز مبارک بر بینی لویاتان ارتجاع و استبداد ، مهار میزنند و ایندوالپای خبیث را به زیر میکشند، وجود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;مزاحم و نکبت باری که&nbsp; ، سالها است حسرت نفس کشیدن در فضای آزاد را بردل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">مردم ایندیار&nbsp; نهاده&nbsp; ، و فرصت خود بودن را از آنان سلب کرده است.بزودی این حال و هوای خفقان آور با تنبیه و تحقیر ، دیکتاتوری&nbsp; برای همیشه به پایان میرسد. در آینده&nbsp; بسیاری در منطقه&nbsp; از این روز به یوم النکال تعبیر خواهند نمود<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span dir="RTL"></span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;اتین دو لابوئتی در سال </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">۱۵۵۰</span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"> میگفت اگرصبحگاهی پس از آنکه از خواب برمیخیزیم، همه به جای "آری" یکصدا، یک </span><span lang="AR-SA" style="color: red; line-height: 150%;">"نه" </span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">به جبار بگوییمو به جای "تعظیم" به وی، &nbsp;از او "رویبرگردانیم" در طرفةالعینی دیکتاتور به زیر میآید و بدون آنکه قطرەای خون ریختهشود مبارزە برعلیه &nbsp;ستمکاری به نتیجه میرسد.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; text-indent: -0.75in; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; آن صبحگاه در روز دوازدهماسفندماه ، <u>روز رسمی</u><b><span style="color: red;">&nbsp; </span></b><span style="color: red;">نه گفتن</span>به دیکتاتور میباشد. </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">&nbsp;ابر و باد ومه و خورشید و فلک در کار بوده اند تا این روز فرا رسد، از تباهکاری سردمداران افسارگسیخته گرفته تا مقاومت نیروهای کارگری، دانشجویی، فعالین حقوق بشر و مردم نهادها،روشنگری روزنامه نگاران و نویسندگان ،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">انذارهای&nbsp; نظامیانشرافتمند&nbsp; و ژرف بینی سیاستمداران وارسته ،همگی نقش و سهم&nbsp; خود در پیدایش این روز راداشته اند . </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">&nbsp;</span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">در این روز، &nbsp;صندوقهای رأی<span style="color: red;"> </span>گیری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">بمثابه جامهایزهر آماده پر شدن از پاسخهای زهر آگین مردم بصورت رأی اعتراضی (باطله) برای حاکمیتمیباشند. و این مقدمه ای روشن&nbsp; برای<span style="color: red;"> نه</span> گفتن های دیگر و نافرمانی مدنی در مراحل بعدی خواهدبود.&nbsp; نظری ملی و قاطع مبنی بر طردحکومتهای جور و دولتهای دست نشانده&nbsp; وتبهکار&nbsp; از این مرز و بوم برای همیشه.</span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"> </span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">جبهۀ دوم خرداداز سالها پیش در تدارک این رویداد و ثبت و ضبط قانونمند آن،&nbsp; از طریق حضور فعال در صحنه و مخالفت قانونی باانتخابات فرمایشی بوده است . در این بین&nbsp;اشخاصی بدون تجربه و یا کمترین تصوری از شرایط&nbsp; لازم &nbsp;برای تقلب سازمان یافته حکومتی در انتخابات، کهدرک آن، آنهم در وضعیت دو قطبی بودن حاکمیت چندان مشکل نیست،&nbsp; واژه تحریم را طوطی وار تکرار میکنند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span>.</span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span> پاره ای از افراد&nbsp; و&nbsp; گروهها ی کوچک و&nbsp; تک محوری که بدلیل ضعف ، هیچوقت نه خواسته و نه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">توانسته اند&nbsp; درصحنه سیاسی ، حاضر شوند ، اکنون با سر دادنشعار تحریم در حقیقت کار جدیدی جز هم آوایی با یکدیگر (که البته کار خوبی است)نمیکنند.&nbsp; بیشتر آنها&nbsp; از دور دستی بر آتش داشته و دارند . وقتی درفضای اینترنتی به بعضی شان گفته شد ، برنامه شما پس از تحریم و اطمینان یافتن&nbsp; از عدم مشروعیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;حاکمیت (که لابد تا کنون از آن&nbsp; بیخبر بوده اید )،&nbsp; چیست؟ وبرنامه ای را که در سر دارید&nbsp; ، چرا تا بحال انجام نداده اید و چرا اکنونانجام نمیدهید ؟! پاسخی نداشتند.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">&nbsp;از آنها ساده تر کسانی که میخواهند با خانهنشینی و خلوت کردن حوزه‌های رأی گیری، از انتخابات مشروعیت زدائی کنند و بقولیاستبداد را از رسمیت بیاندازند. معلوم نیست چه کسی در مشروع نبودن حاکمیتی که خودرا به نظام تحمیل کرده و بی پایه بودن انتخاباتش تردید دارد که این هموطنان&nbsp; میخواهند با قهر نمودن از حقوق خود و ترک تنهاراه اعتراض قانونی و ممکن،&nbsp; آنرا ثابتکنند.؟ از طرف دیگر آیا&nbsp; امکان جمع کردنسیاهی لشکر و جیره خوارانی که موظف به پر کردن چند حوزه رأی گیری برای فیلم برداریو اجرای شو تلویزیونی باشند&nbsp; و یا امکاناستفاده از فیلمهای&nbsp; آرشیوی برای دستگاهحکومتی وجود ندارد ؟&nbsp; <o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">&nbsp;تحریم ، قهر و خانه نشینی&nbsp; در روز انتخابات یک نوع بی عملی است که حکومتباطناً خواستار آنست تا&nbsp; با خوشحالی&nbsp; آنرا به سکوت،&nbsp;و تعبیر نمودن&nbsp; این سکوت به رضایتمردم، &nbsp;با&nbsp;فراغ بال به حل وفصل مناقشات باندهای درونی خود&nbsp; برسر تقسیم غنائم و رانت ها &nbsp;از ثروت ملی بپردازد و حتی ادعای کسب مشروعیت همبنماید. ایجاد در گیریهای میدانی نیز، جز&nbsp;دادن مستمسکی برای&nbsp; تهاجم و خشونتبیشتر&nbsp; بدست چماقداران حکومتی ، و تحملصدمات انسانی و تلف کردن انرژی نیست&nbsp; ولیبزرگترین خسارت قهر نمودن از انتخابات ، به هدر دادن این&nbsp; فرصت طلائی است .<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">جبههگسترده اصلاحات&nbsp; دیر زمانی است&nbsp; که استراتژی حساب شده ای را، برای برهم زدن اینبساط کهنه&nbsp; ، و تبدیل انتخاباتفرمایشی&nbsp;&nbsp; به یک&nbsp; رفراندم <u><span style="color: red;">ملی</span></u>،تدارک دیده است. این جبهه&nbsp; پس از خود داریاز معرفی یا تأیید داوطلب و بیرون کشیدن تمام نیروهای خود از میدان انتخاباتمهندسی شده&nbsp; ، برای اینکه اقدامش حمل بهتحریم نشود ،اعلام نمود،&nbsp; که <b><u>مردممیدانند با چنین انتخاباتی چگونه برخورد کنند</u></b>. چگونگی این برخورد&nbsp; هم که&nbsp;تشکلها و شخصیتهای مجرب در مورد آن به تفصیل سخن گفته اند،&nbsp; یک راهبرد همیشگی و برای همه زمانها است.&nbsp; روش مبارزه <b><u>دائم و بی خشونت</u></b>&nbsp; این خواهد بود که تا وقتی در انتخابات مکر&nbsp; و ملعنت وجود دارد ، مشارکت فعال و معترضانه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>، و پر کردن صندوقهای با آرای اعتراضی( باطل شده) که&nbsp; ابلاغ&nbsp;سلب مشروعیت به هر رژیم توتالیتر است ، در دستور کارمیباشد.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">عوامل حکومت بااطلاع کامل&nbsp; از استراتژِی فوق در چهار سالگذشته ، به راهکارهایی مانند تجمیع و تعلیق انتخابات و طرح انتصاب رئیس جمهور ازسوی مجلس فرمایشی دل بسته و&nbsp; بدفعات شرائطموجود را درد سر ساز ترین انتخابات و سونامی سال&nbsp;نامیده 90 و با&nbsp; گفتن "پ</span><span lang="AR-SA" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; line-height: 150%;">ناه برخدا از فتنه ای که فتنه </span><span lang="FA" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; line-height: 150%;">۸۸</span><span lang="AR-SA" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; line-height: 150%;"> در برابرش تنها یکرزمایش بود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span>!</span><span dir="RTL"></span><span lang="AR-SA" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>" و </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">&nbsp;نظائر آن عمق درماندگی خویش را بروز داده اند.ولی چون نداشتن راهی غیر از قانونگرائی یعنی&nbsp;کاری که مساوی با مرگ سیاسی آنان میباشد برایشان مسلم است ،&nbsp; همچنان&nbsp;در کار خود معطل مانده اند .<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">&nbsp; در این مقطع تاریخی لازم است تا&nbsp; یکبار دیگر سابقه و خلاصه اظهار نظرهایپیشکسوتان &nbsp;سیاسی در مورد میزان&nbsp; تأثیر<span style="color: red;"> </span>روش فوقرا از باب فایده،&nbsp; با دقت مرورکنیم و آنهارا فصل الخطاب قراردهیم .&nbsp; در سال 86</span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"> پیش ازانتخابات ، که طبق &nbsp;معمول بحث‌هائی در مورد مقابله بابازی&nbsp;همیشگی شورای نگهبان ، و خلافکاری انتخاباتی حکومت در بین&nbsp;اصلاحطلبان وجود داشت ، راهکاری پیشنهاد شده بود که بعداً « مشارکت فعال و معترضانه درانتخابات» نام گرفت. آن درخواست چنین بوده است:<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><b><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">انتخابات، فرصتی است برایتغییر شرایط بازی<o:p></o:p></span></span></b></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">شرکت حداکثری در انتخابات وبرگزیدن نمایندگان واقعی مهم ‌ترین راه نجات&nbsp;جامعه از بن‌بستهای سیاسی داخلیو خارجی است. حضور پر رنگ ملت در صحنه&nbsp;سیاست و تصمیم‌گیری، موجب رعباقتدارگرایان و هراس بیشتر بیگانگان از دست&nbsp;زدن به ‌اقدامات ایذائی و حادثه ‌آفرینیمیشود. از دست دادن این فرصت موجب&nbsp;گسترش بیشتر فساد در مدیریّت و سرنوشت کشورخواهد بود. بنابراین سهل‌انگاری&nbsp;و از آن بدتر تحریم انتخابات بمعنی واگذاریعرصه و اعیان مملکت به غیرخودی&nbsp;هاست.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">چون شرکت در انتخاباتفرمایشی بمثابه ریختن آب به آسیاب حاکمیت&nbsp;اقتدارگراست و شرکت کم رنگ ملت درانتخابات زمینه بهره ‌برداری دشمن خارجی&nbsp;را فراهم میکند چاره کار در اینمخمصه، ریختن رأی باطل شده به صندوق رأی در&nbsp;حوزه‌هائی است که قرار استانتخابات در آنها بشکل فرمایشی و تک حزبی&nbsp;برگزار شود. این رویّه میتواند هرانتخاباتی را به چیزی در حد رفراندوم&nbsp;تبدیل نماید. این اقدام که هماهنگی لازماز سوی افراد، نیروها و مطبوعات&nbsp;دلسوز و وفادار به جامعه را میطلبد خط بطلانیبر امیال خودپرستان داخلی و&nbsp;آزمندان خارجی خواهد بود. حال که تنها فقط یکامکان برای ابراز نظر وجود&nbsp;دارد مردم این فرصت را دارند تا در حوزه‌هائی کهداوطلبان واجد شرایط وجوددارند با انتخاب نمایندگان واقعی، دموکراسی را در کشورحاکم نمایند و&nbsp;درصورت تحمیل داوطلب غیر مردمی به هر حوزه رأی‌دهندگان باریختن رأی باطل شده خود به صندوقها، به تمامیت‌خواهان یک نه بزرگ بگویند و اصلاح ویا خلع&nbsp;ید تدریجی آنان از ابزار حکومتی و برگرفتن نقاب دموکراسی از چهره شانرا شروع کنند.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">گرچه فرصت برای انتخاباتپیش ‌رو محدود است ولی داشتن یک برنامه جامع از&nbsp;سوی خیر خواهان و عاقبتاندیشان فرصت توطئه‌های در هم پیچیده از سویخنّاسان را از آنان سلب میکند.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">از نیروهای اصیلی کهدلباخته قدرت نیستند، انجمنهای غیر دولتی، جوامع&nbsp;دانشگاهی و فرهنگی، نیروهایکارگری، جامعه زنان که تصمیمات و رأیشان&nbsp;بیشترین تأثیر را در انتخابات دارد،بدنه نیروهائی که بنام آنها انواع&nbsp;شرارتها و مظالم بر جامعه و افراد تحمیلمیشود و نیز جامعه وبلاگ‌نگاران&nbsp;تقاضا میشود که با قراردادن چنین برنامه‌ایدر اولویت کاری خویش و تبلیغ حداکثری از آن ،به ‌استقرار آزادی، استقلال و عدالتواقعی در جامعه و هدایت&nbsp;حکومتگران در جهت قبول و بکارگیری یک &nbsp;</span><b><span lang="AR-SA" style="color: red;"><a href="http://mardomray.blogspot.com/2011/04/blog-post_17.html">دولت مردُمرای</a></span></b><b><span lang="AR-SA" style="color: red; line-height: 150%;">&nbsp;</span></b><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">یاری رسانند. برای همیشهیادمان باشد که تا انتخابات وجود دارد امکان گفتن نه و تغییر&nbsp;دادن شرایط نیزوجود دارد. این تصمیم اگر عمومیّت یابد مقابله با آن برای&nbsp;حاکمیّت اقتدارگراغیر ممکن است. _______</span><b><span dir="LTR" style="color: red; line-height: 150%;"><o:p></o:p></span></b></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><b><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">برداشت</span></b><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">&nbsp;سازمانها وشخصیتهایمختلف سیاسی</span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">از این درخواست</span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"> در جبهۀ منتقدین&nbsp;حکومت که &nbsp;هنوز ارادۀ اصلاح و براه آوردن حاممیت نزد آنانپا برجا و در عین حال مخالف&nbsp;تحریم انتخابات بودند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span></span><span dir="RTL"></span><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;بشرح ذیل بود:<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">-&nbsp;در تاریخ 17اسفند&nbsp;<b><u>نهضت آزادی</u></b>&nbsp;با رویکردی مثبت در اعلامیه ای تحتعنوان «اعتراض به‌انتخابات غير آزاد، مشاركت تنها درحوزه‌هايي كه ‌امكان رقابتموثر وجود دارد» نوشته بودند که:<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">به مردم عزیز ایران پیشنهادمی‌کند كه به منظور اعتراض به‌انتخابات&nbsp;فرمايشي، تنها در حوزه‌هايي كه ‌امكانرقابت مؤثر وجود داشته باشد به&nbsp;نامزدهايي رای دهند که می‌توانند با پيروي ازروش و منش مدرس‌ها، مصدق‌ها،&nbsp;بازرگان‌ها و سحابی‌ها، شجاعانه به دفاع از حقحاکمیت ملی و حاکمیت ملت&nbsp;ایران پرداخته، آزادی مردمان را به مال و مقام ناچیزدنیا نفروشند.»<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">&nbsp;لازم به ذکر است که نهضت آزادی در بیانیه قبلیخود قائل به بیهودگی رأی دادن در وضعیت آن روز بودند.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;"><br /><b><u>- جبهه مشارکت ایران اسلامی</u></b>&nbsp;(متشکل از هفده تشکل و حزب سیاسی)، در مورد&nbsp;انتخابات مجلس هشتم در بیانیه تحلیلی خود پس از دور اوّل انتخاباتدر تاریخ&nbsp;29&nbsp;اسفند 86 آورده‌ بودند که:<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">جبهه مشاركت ايران اسلاميدر ارزيابي شرايط موجود و نتايج انتخابات&nbsp;مجلس هشتم فضاي ژلاتيني و متفاوت ازگذشته را مي‌بيند و از عمل سياسي وانتخاباتي مردم رأی ‌دهنده و نيروهاي سياسياصلاح‌طلب نوعي رشد يافتگي و&nbsp;بلوغ سياسي را درمي‌يابند و اينكه «حضورمعترضانه»‌ مي‌تواند راهبرد جديد&nbsp;براي مواجهه با عرصه تنگ سياسي ايران باشد.از اين رو از همه نيروهاي سياسي&nbsp;اصلاح‌طلب مي‌خواهد كه با تجميع نيروها درمسيري واحد راه آينده را هموار&nbsp;نمايند. تجربه ‌انتخابات شوراهاي سوم و مجلسهشتم نشان داده ‌است كه تجميع&nbsp;نيروهاي اصلاح‌طلب (به رغم تفاوت‌هاي نگرشي)حضور معترضانه حتی در شرایط&nbsp;سخت را سد شکن و نتیجه بخش میدانند.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><b><u><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">آقای عیسی سحر خیز</span></u></b><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;">&nbsp;روزنامه نگار در بند &nbsp;که اینک بر اثر مصدومیت در زندان، به بیمارستانمنتقل شده ، در اسفند ماه 86 طی مقاله‌ای از جمله منظور&nbsp; طرح برون رفت از دورباطل انتخابات مهندسی شده را حفظ آبروی کشور! دانستند. ایشان بعداً نیز تا زمانبرگزاری مرحله دوم انتخابات طی سه&nbsp;مقاله با عنوانهای رالي انتخابات در چالشتحريميان پيگير - رالی انتخابات و&nbsp;رقابتها - و چالش عقل و احساس- به‌استدلال‌هایطرفداران تحریم انتخابات در&nbsp;مقابل باورمندان به شرکت فعال و معترضانه در آنپرداخته‌اند، ولی&nbsp;در&nbsp;مقاله چالش عقل و احساس در مورد استفاده از راهکارمشارکت فعال و معترضانه&nbsp;در انتخابات، شخصاً آنرا بعنوان سخت‌ترین گزینه پیشروی اصلاح‌طلبان&nbsp;میدانستند.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">در اواخر فروردین 87&nbsp;وبا نزدیک شدن زمان برگزاری مرحله دوم&nbsp;انتخابات، معترضین به روند کلی ردّصلاحیتها برنامه‌های اعتراضی خود را&nbsp;رساتر بیان نمودند از جمله <b><u>آقایمصطفی</u></b><u> <b>تاج‌زاده</b>&nbsp;</u>&nbsp;&nbsp;&nbsp;درسخنرانی خود در مجمع&nbsp;دانش‌آموختگان ایران اسلامی با روشن بینی تماماز بستر سازی اقتدار گرایان&nbsp;برای سلطۀ نظامیان بر مقدّرات کشور گفته بودندکه&nbsp; :<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">شعار دولت کودتا این بود:سیاست وحکومت در ایران یعنی اعلیحضرت و دیگر&nbsp;هیچ .... ما اسم استراتژي خود رادر زمان يكدست شدن قدرت در داخل كشور«حضور معترضانه» گذاشته‌ايم، يعني براي دفاعاز آرمان‌‌هاي مردم فعاليت&nbsp;مي‌كنيم و در انتخابات حاضر مي‌شويم و ضمن دفاع ازعقايد خود، به رفتارهاي تماميّت‌خواهانه و غيرقانوني جناح حاكم اعتراض مي‌كنيم ومي‌كوشيم ضمن&nbsp;جلوگيري از نظامي شدن فضا، امكان تداوم سياست‌ورزي در شرايط موجودرا حفظ&nbsp;كنيم تا نااميدي مطلق جامعه را فرا‌نگيرد و نگاه به خارج از كشوريا&nbsp;روش‌هاي خشن معطوف نشود. روشن است موفقيت ما در اين زمينه بهعملكرداصولگراها نيز بستگي دارد كه چه مقدار غرور و مستي را كنار بگذارند وبه&nbsp;شيوه‌اي عقلاني كشور را اداره كنند....<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">و نیز اینکه:<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">استراتژي دوم اين است كه مادر هر شرايطي كه به سر مي‌بريم اجازه&nbsp;ندهيم،‌ طرفداران تك صدايي و روش‌هاياستبدادي يك گام جلوتر بيايند. بايد&nbsp;آنان را هر جا كه هستند متوقّف كنيم وسپس در جهت عقب‌نشيني آنان بكوشيم.&nbsp;اين استراتژي احتياج به حضور معترضانهدارد، يعني در زماني كه قدرت از شماانتظار «بله چشم فوري» گفتن دارد، شما در صحنهحاضريد اما مي‌گوييد...<b><span style="color: red;">&nbsp;نه</span></b>&nbsp;!<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">-&nbsp;<b><u>سازمانمجاهدین انقلاب اسلامی</u></b>&nbsp;در گزارش تحلیلی خود از انتخابات مجلس هشتم؛اعلام نمودند که:<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">به‌اعتقاد ما، راهبرد كليمتّخذه توسط ائتلاف اصلاح‌طلبان، يعني&nbsp;(مشاركت مشروط و معترضانه)، راهبرديصحيح و اصولي بوده كه‌اقدام عملي&nbsp;متناسب با آن در انتخابات اخير؛ مشاركت فعالدر حوزه‌هاي انتخابيّه‌اي&nbsp;كه‌امكان رقابت واقعي و جدي براي اصلاح‌طلبان وجودداشته و پرهيز از مشاركت&nbsp;و مشروعيت بخشي به‌انتخابات در حوزه‌هاي غير رقابتي،در اعتراض به روند&nbsp;جاري بود. همچنين در خصوص انتخابات در حوزه‌هايي كه در آنمشاركت داريم&nbsp;نيز، راهبرد فوق را به مفهوم نشان دادن عكس العمل درخور نسبت بهتخلفات&nbsp;انتخاباتي مجريان و ناظران در امر برگزاري انتخابات سالم، حتي تامرزكناره‌گيري از انتخابات در هر مرحله از آن تلقي مي كنيم. بنابراينضمن&nbsp;اينكه به عنوان بخشی از ائتلاف اصلاح‌طلبان به سهم خود مسئوليتاقدامات&nbsp;انجام شده را مي‌پذيريم و اين پذيرش را يكي از لوازم شكل گيري وتداوم&nbsp;ائتلاف تلقی مي‌کنیم، همانگونه كه در بيانيه قبلي خود كه پيش ازبرگزاري&nbsp;مرحله‌اول انتخابات صادر شد، به‌اقتضای شرایط، اجمالاً بيان كرديم،معتقدبوديم كه‌اصلاح‌طلبان در تبعيت از راهبرد اعلام شده خود، ضمن مشاركت جديدر&nbsp;انتخابات 50 كرسي رقابتي، مي بايست از معرفي نامزد در ساير حوزه‌هايانتخابيه كه حاصلي جز اتلاف توان و تضييع نيرو و روحيه‌اصلاح‌طلبان وسوء&nbsp;استفاده برگزاركنندگان انتخابات غيررقابتي نداشت، خودداري مي‌كردند.<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">سازمان مجاهدين انقلاباسلامي ايران ضمن تشكر از رفتار انتخاباتی&nbsp;آگاهانه و هوشمندانه شما كه بهتناسب شرايط متفاوت موجود به وقوع پيوست، بهعنوان جمع‌بندي عملكرد اصلاح‌طلبان درانتخابات گذشته و چگونگي استمرار&nbsp;اين فعاليت‌ها در آينده، اعلام مي‌نمايد عليرغم انتقادات موجود به برخي تصميمات تاكتيكي اصلاح‌طلبان در انتخابات اخیر كه دراین بیانیه نيز به&nbsp;گوشه‌اي از آن‌ها اشاره شد و در صورت اجتناب از آن‌ها وجایگزین ساختن&nbsp;تاکتیک‌هایی متناسب با راهبرد متخذه، دست‌آوردهاي به مراتببيشتري نصيب اين&nbsp;جناح مي‌کرد، معتقد است كه حضور در انتخابات اخير بر مبنايراهبرد «مشاركت مشروط و معترضانه» و با حفظ همگرايي و ائتلاف فراگير اكثريت قريببه‌اتفاق&nbsp;اصلاح‌طلبان صورت گرفت، اقدام صحيحي بوده‌است كه مي بايست با رفع نواقصو&nbsp;کاستی‌های آن، مبناي حركت اصلاح‌طلبان در انتخابات آتي قرار گيرد. مابايد&nbsp;با پيگيري و وفاداري به تمامي اجزاي راهبرد فوق، از جمله؛ ملحوظ داشتنقطعی&nbsp;معیارها و شروط تعیین شده برای مشارکت در انتخابات، راه پر پيچ و خم،صعب و&nbsp;دشوار اصلاحات را ادامه داده و مخاطرات پيش روي كشور و نظام را مرتفعسازيم.____<o:p></o:p></span></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; margin-bottom: 0.0001pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">اینک که فرصتموعود&nbsp; فرا رسیده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">پیروزی کاملاً در دسترس میباشد، نباید تجربه‌هاو نظریات &nbsp;گرانقدر وصائب فوق را رها کنیم.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">&nbsp;انتخابات&nbsp;12 اسفند ماه 1390 با شرایط&nbsp; زیر برگزار میشود:<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">خودی بودننامزدهای هر دو باند در انتخابات از نظر رژیم برای تهیه مجلس یکدست، <o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">متکی بودن همهآنها به ارگانهای دولتی و حکومتی و منابع قدرت،<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">نظارت و کنترل هردو باند رقیب&nbsp; بر روند انتخابات،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>(بقول معاون سیاسی استان کهگیلویه بیش از 15 نفر از هر دوجبهه&nbsp; برسر صندوقها هستند) که با&nbsp; احتساب عوامل ستادی در مجموع باید جمعاً بیش ازهشتصد هزار نفر دست اندرکار باشند.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">از این رو انجامتقلب سازمان یافته غیر ممکن و دست زدن به کودتا توسط حکومت هم ، برعکس آنچه پس ازانتخابات رئیس جمهوری انجام شد ، غیر ضروری و بی حاصل است. <o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">&nbsp;از طرفی میزان آرای مخالفین و جنبش اعتراضی&nbsp; در این انتخابات با توجه به ریزش مداوم نیروهایطرفدار رژیم باید بیش از هفتاد درصد یعنی رقمی بین سی وپنج تا چهل ملیون رأی باشد.حال اگر همه معترضین در این روز فرخنده با پر کردن صندوقها از رأی کاملاً باطل شده&nbsp; یکصدا یک نه به دیکتاتور بگویند وی از اریکهقدرت فرو می افتد و&nbsp; نمایش حاکم بازی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;درایران&nbsp; تمام میشود، و لی در صورت سهل انگاری معترضین،حاکمیت فرصت باز پروری باندهای مورد نیاز&nbsp;خویش را خواهد یافت<span style="color: red;"> </span>.&nbsp; بنا&nbsp;براین در روز دوازدهم اسفند&nbsp;با&nbsp; حضور فعال و ابراز مخالفتقانونی که ثبت آن از طرف خود رژیم انجام میگیرد (و درغیراینصورت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">با لغو انتخاباتپیروزی بزرگتری را نصیب جنبش اعتراضی مینماید)، سرنوشت خود&nbsp; را رقم خواهیم زد. <o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">به &nbsp;اشخاص و گروههایی که<span style="color: red;"> </span>بارها کردن خطوط اصلی خود، به خالی کردن میدان پرداخته اند، &nbsp;یاد آوری مینماید که شما عزیزان &nbsp;بخوبی میدانید که قهر نمودن از انتخابات&nbsp; یا تحریم آن هیچ چیزی را تغییر نمیدهد . چونهیچ معیاری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">غیر ازرفراندم رسمی برای اعطا و یا سلب&nbsp; مشروعیتاز یک نظام وجود ندارد، و پیش مقدمه چنین مرحله ای بروز جنگ و یا انقلاب در کشور ومجری آن یک دولت موقت یا یک نهاد بین المللی باید باشد . بعنوان دلیل &nbsp;بر این مدعا علاوه بر تجربه ملموس در زمانانقلاب ، که شما از جمله کارگزاران آن بوده اید،&nbsp;&nbsp;در حال حاضر&nbsp; نمونه های عینی ومتنوع آن در منطقه در حال شدن هستند. ولی تحمیل اقتدار ملی،&nbsp; به رژیم و به هم زدن بساط انتخابات قلابیآن،&nbsp; طبق نظریه‌های معتبر مذکور در فوق کهقاعدتاً باید مرجع شما باشند در هر زمان،&nbsp;کاری شدنی است . از طرفی حضور معترضانه در انتخابات&nbsp; که باید&nbsp;بعنوان&nbsp; یک روند در کشورنهادینه&nbsp; شود از جنگ و انقلاب و تلف کردنچند نسل دیگر&nbsp; جلوگیری نموده&nbsp; و&nbsp; یکروش اصلاح و تعلیه دائمی در تمام امور را پی ریزی مینماید که بکار رانت خواران وسیاستمداران&nbsp; خوش نشین نمیخورد. این روشیاست که&nbsp; در نتیجه آن شورای نگهبان و هرگونه سیستم کنترل از موضع بالا بلاموضوع ، حکومت نظامی منتفی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">و سیطره عقلانیت و قانون گرایی برکشورآغاز میشود.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">خدمت فعالین ملیمذهبی و نیزهموطنان متمایل به اصول گرائی: اگر شما&nbsp; دموکراسی&nbsp;را یک مسئله وارداتی میدانید بعنوان یک مقدمه کوتاه ابتدا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;<a href="http://mardomray.blogspot.com/2011/12/blog-post_7111.html">این لینک را<span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="EN-US" style="text-decoration: none; text-underline: none;"><span dir="LTR"></span>&nbsp; </span><span dir="RTL"></span><span lang="EN-US" style="text-decoration: none; text-underline: none;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;</span><span style="color: windowtext; text-decoration: none; text-underline: none;">ملاحظه</span></a></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span>&nbsp;</span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">و چنانچه موافقتی کلی&nbsp;با آن داشتید ، به مقاله&nbsp;"دموکراسی در ایران فردا" &nbsp;&nbsp;<b><a href="http://www.emruznews.com/2011/05/post-6314.php">در&nbsp; این لینک +</a></b>&nbsp;&nbsp; که از دیدگاه توحید</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;و نه با عینک تولیت برجامعه ، به این مطلبپرداخته ، &nbsp;مراجعه فرمایید.&nbsp; این نوشته مدعیست که<span style="color: red;"> </span>&nbsp;استقلال ، پیشرفت&nbsp; واستقرار حکومتی ملی ، و بدون تنش ، تنهادرصورت رعایت قاعده تسلیط که نافی ولایت است و برگشت حاکمیت مردم به خودشان ،&nbsp; بدون نیاز به&nbsp;تحزّب و انتخابات بشکل پاپولیستی آن (<span style="color: red;"> </span>میزانقراردادن آرای &nbsp;بدون</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;صلاحیت واشراف و عدم امکان مسئولیت &nbsp;پذیری رأی دهنده) که کلاً طبق نص مردودند ، ممکنمیباشد.<o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span style="font-size: large;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;">&nbsp;علت مخالفت نوشته فوق &nbsp;با این دو عنصر تابو شدۀ &nbsp;دموکراسی اینستکه حزب سیاسی و انتخابات هر دومولد قدرتند و قدرت سیاسی بطور قطع عامل تضییع کرامت انسانی وحقوق بشر و مقدمه‌ فسادهایکلان در جوامع سیاسی و در همه جای دنیا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="RTL"></span>&nbsp;با تابلو دموکراسی بوده است تا آنجا که بقولاستاد شفیعی کدکنی، " <b>آخرین برگ سفرنامه باران اینست، که زمین چرکین است</b>". در مقاله یاد شده روش جایگزین برای وضع موجود بی آنکه&nbsp; کمترین خدشه ای به اصول زیر بنایی وارد کند، سیستمی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="FA" style="line-height: 150%;"><span dir="LTR"></span> </span><span lang="FA" style="line-height: 150%;">متعالی،&nbsp; پویا، متکی به انسانها &nbsp;( بعنوان خلائف و نه خلق انقلابی ) &nbsp;میباشد ، که دیر یا زود در ایران حاکم خواهدشد.&nbsp; <o:p></o:p></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><br /></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; line-height: 150%; unicode-bidi: embed;"><span lang="FA" style="line-height: 150%;"><span style="font-size: large;">سیاسی ترین نوروزفرخنده باد</span><span style="font-size: medium;"><o:p></o:p></span></span></div></div></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7119874405334604160-5579100941873105828?l=mardomray.blogspot.com' alt='' /></div>الف - صیّادhttp://www.blogger.com/profile/16350646399060909376noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-7119874405334604160.post-28172383436977926102012-01-29T00:40:00.005+03:302012-01-29T01:06:45.290+03:30<div dir="rtl" style="text-align: right;" trbidi="on"><br /><h3 dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; margin-bottom: 2.5pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #454545; font-size: 16pt; text-transform: uppercase;"><br /></span></h3><h3 dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; margin-bottom: 2.5pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #454545; font-size: 16pt; text-transform: uppercase;"><br /></span></h3><h3 dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; margin-bottom: 2.5pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #454545; font-size: 16pt; text-transform: uppercase;">پاتک احمدی نژاد بر علیه مهدوی کنی</span></h3><h3 dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; margin-bottom: 2.5pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #454545; font-size: 16pt; text-transform: uppercase;"><br /></span></h3><h3 dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; margin-bottom: 2.5pt; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #454545; font-size: 16pt; text-transform: uppercase;">نوه مهدوی کنی: پرونده سازی های اقتصادیتعجب برانگیزی علیه آیه الله مهدوی انجام شده، مهر</span><span dir="LTR" style="color: #454545; font-size: 16pt; text-transform: uppercase;"><o:p></o:p></span></h3><div dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">نوهآیت الله مهدوی کنی ضمن تکذیب انتساب برخی مواضع و اظهارات به حجت الاسلام پناهیاندر بولتن های تخریی بر حمایت وی از مرام فکری و عملی آیت الله مهدوی کنی تاکید کرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.</span><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">سیدمحمد حسین میرلوحی داماد حجت الاسلام پناهیان در گفتگو با خبرگزاری مهر به بعضیشبهات مطروحه در جزوه جبهه پایداری پاسخ داد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">آیتالله مهدوی هیچگاه قصد کناره گیری از موضوع مهم وحدت اصولگرایان را ندارند</span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">سیدمحمد حسین میرلوحی که چندی پیش توسط رهبرمعظم انقلاب به عقد دختر حجت الاسلامپناهیان در آمده بود با اشاره به قسمتی از مطالبی که در بولتن تخریبی مشهور کهاخیرا علیه آیت الله مهدوی کنی و برخی از اصولگرایان تهیه شده و مورد انتقادگسترده اصولگرایان واقع شده، درخصوص ماجرای عقد خود بوده گفت: در ابتدای جلسه کهمقام معظم رهبری راجع به آیت الله مهدوی کنی فرمودند باید ناز ایشان را (راجع بهانتخابات) کشید اصلا حجت الاسلام والمسلمین پناهیان در جلسه حضور نداشتند. ثانیاهیچگاه آیت الله مهدوی کنی صحبت از کناره گیری از موضوع مهم «وحدت اصولگرایان» نکردند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">دامادحجت الاسلام پناهیان در ادامه افزود: اینکه شایع شده است که استاد پناهیان گفتهاند اگر در انتخابات ثبت نام کنم در لیستی که ساکتین فتنه هستند نام نویسی نخواهمکرد کذب محض است و اساسا ایشان چنین مصاحبه ای نکردند و جالب این است که منبع اینمصاحبه مجهول است. گرچه ایشان مرزبندی مشخص و روشنی با فتنه و انحراف دارند اماانتساب و جعل این عناوین به فهرست اصولگرایان را که تحت نظارت فقهای بزرگی چون آیتالله مهدوی کنی و آیت الله یزدی قرار دارند، اخلاقی نمی دانند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">پرونده سازیجریان انحرافی بر علیه آیت الله مهدوی کنی ادامه خواهد داشت</span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><br /><br /></span><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">وی افزود: همچنینایشان حدود دو ماه پیش در مصاحبه با خبرگزاری مهر با حمایت از مرام فکری و عملیحضرت آیت الله مهدوی اتهامات وارده به ایشان مبنی بر تاثیرپذیری ایشان از اطرافیاندر مورد لیست های انتخاباتی را بی پایه و سست دانست. آقای پناهیان در آن گفتگو بهروشنی تاکید داشتند که "آقای مهدوی کنی در طول تاریخ انقلاب نشان داده اند کهشخصیت مستقلی دارند و این استقلال رای و نظر ایشان برای همه اعتماد برانگیز است".ایشان در همان مصاحبه گفتند که "سعه صدر آیت الله مهدوی کنی در کنار ایناستقلال فکری و سیاسی موجب می شود که نقطه آرامش بخش و قابل اتکا و قابل اطمینانیبرای عموم اصولگرایان قرار گیرند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>."<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="background-attachment: initial; background-clip: initial; background-color: white; background-image: initial; background-origin: initial; background-position: initial initial; background-repeat: initial initial; direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><a href="http://www.blogger.com/blogger.g?blogID=7119874405334604160" name="more"></a><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;"></span>حجت الاسلام پناهیانبرای سخنرانی درهمایش جبهه پایداری با آیت الله مهدوی مشورت کردند<span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><br /><br /></span><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">نوه آیت اللهمهدوی کنی گفت: همانطور که در حدود 2 ماه پیش از سوی جریان انحرافی پرونده سازیهای اقتصادی تعجب برانگیزی علیه آیه الله مهدوی انجام شده بود که خوشبختانه باروشنگری، افشا و ناکام ماند، این احتمال به شدت تقویت می شود که برای هفته هایآینده نیز از این دست تخریبهای جعلی قوت بگیرد و دفع و رفع این فتنه ها با آگاهی واعتماد مردم بصیر به یاران انقلابی و نزدیک رهبری صورت خواهد گرفت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA" style="color: #333333; font-size: 16pt;">سید محمد حسینمیرلوحی در مورد سخنرانی پناهیان در اولین همایش گروه پایداری در مردادماه گفت: ایشاندر تماس با آیت الله مهدوی کنی ضمن هماهنگی با دبیرکل جامعه روحانیت، نقطه نظراتایشان را برای حضور در این جلسه دریافت کردند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" style="color: #333333; font-size: 16pt;"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span><br /><span style="color: #333333;"><span style="font-size: 21px;"><br /></span></span><br /><span style="color: #333333;"><span style="font-size: 21px;">منبع : گویا نیوز</span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7119874405334604160-2817238343697792610?l=mardomray.blogspot.com' alt='' /></div>الف - صیّادhttp://www.blogger.com/profile/16350646399060909376noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-7119874405334604160.post-91373164243680047972012-01-28T09:37:00.000+03:302012-01-29T01:05:58.152+03:30<div dir="rtl" style="text-align: right;" trbidi="on"><br /><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA"><span style="font-size: large;">نگاهی به مکتب اجتهادی آیت الله منتظری؛ مبانی و روش‌ها</span></span><span dir="LTR"><o:p></o:p></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA"><span style="font-size: large;"><br /></span></span></div><div class="MsoNormal" dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA">خلاصه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: <br /></span><i><span lang="AR-SA">این مکتب اجتهادی یکی از مکاتب برجسته در دوره</span></i><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><i><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">متأخر در مجامع فقهی؛ بلکه علمی دینیحوزه‌ها است</span></i><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><i><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span></i><span dir="LTR"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><b><span lang="AR-SA">سیدمحمدعلی ایازی</span></b><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><b><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>:</span></b><span dir="LTR"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span dir="LTR"><br /></span><b><span lang="AR-SA">چکیده</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">مکتب اجتهادی آیت الله العظمی منتظری(ره) که بر گرفته ازمکتب اجتهادی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استادبزرگ خود آیت الله بروجردی در قم است، یکی از مکاتب برجسته در دوره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">متأخر در مجامع فقهی؛ بلکه علمی دینیحوزه‌ها است. جوانه‌های شکل گیری این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مدرسه فقهی، پس از دهه سی و پس از مهاجرت و تثبیت موقعیت آیت اللهالعظمی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردی(م1380ق)، در قم بوده و نقطه عطفی تاریخی در جریان سازی اجتهاد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شاخص شدن مکتبی با ویژگی‌های خاص است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span dir="LTR"><br /></span><span lang="AR-SA">این مکتب اجتهادی هر چند به دلایلی نتوانست گسترش یابد،اما مایه‌ها و اصول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مهمی را بر جای گذاشت، که در آینده اثرات بزرگی در حوزه فقه اجتماعی بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جای خواهد گذاشت. در باره این جریان ازچند جهت می‌توان سخن گفت، یکی در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باره معرفت شناسی و مبانی و اصول اجتهادی این مکتب است و دیگری در بارهروش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استنباط و شیوهبیان و پیش فرض‌های این مکتب است. از نکات قابل ذکر در این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تحلیل، توجه به مسائل هرمنوتیکی تفسیر و فهم نصوص و نقشآن در اجتهاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقاهتیاین مکتب، مانند بررسی شخصیت راویان، فقهای گذشته، بستر شکل گیری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فتاوا، سیر تحول و موقعیت صدور روایت وناظر بودن فقه شیعه بر فقه عامه و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">توجه به تأثیر قدرت در شناخت مسائل استنباط احکام است. در این مقاله سعی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شده با تأکید به هر سه جهت، سخن گفته شودو نمونه‌هایی آورده و به گفته‌های</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استاد و دوست دیرینه ایشان، یعنی استاد مطهری نیز استناد شود. و درنهایت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در یک جمع بندیامتیازات این مکتب را از جهت تحلیل تاریخی، به جای تطبیق نص</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">و یا تطبیق اقوال فقها، تأکید این مکتب به فضا شناسینزول، شناخت شناسی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صدور حدیث، یا شرایط صدور فتوا، یا شناخت اهداف و انگیزه‌های پایهگذاران</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقهو تکیه بر سیر تاریخی اقوال فقها و لزوم آگاهی از منابع حدیثی و اقوال</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقهای عامه و تکیه بر روش استنادی به جایتطبیق که از روش‌های کشف مناط،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الغای خصوصیت، تعمیم احکام و تحلیل عقلی، می‌باشد، معرفی کند و البتهنتایج</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این جریان فقهی راپویایی و تحول پذیری، بالندگی و پاسخگویی به نیازهای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مسائل جدید به ویژه در مسائل پیچیده اجتماعی از طریقشناخت فضای صدور حدیث و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سیر تکوین یک فتوا و تأثیر این جریان به فقه تقریبی و نزدیک کردن دوفقه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فریقین بدون تعصب وپیش ذهنیت‌های مذهبی می‌داند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">کلید واژه</span></b><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><b><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: </span></b><span lang="AR-SA">مکاتب اجتهادی، مکتب فقهی قم، روش تحلیلی در فقه، آیت الله منتظری، آیتالله بروجردی، تقریب بین مذاهب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">مقدمه</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">در تاريخ فقاهت، مجتهدانى صاحب سبك و مكتب ظهور كرده‌اند،که کمتر شناخته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شده و یا مکتب آنان به خوبی بحث و بررسی نشده است. یکی از این مکاتب،مکتب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اجتهادی آیت اللهمنتظری به عنوان جریانی است که دارای هویت و مشخصه‌های</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">خاص خود دارد و در مبانی و روش‌ها و گرایش‌ها متفاوت ازجریانی دیگر مثل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مکتب نجف، سامرا، و اصفهان، است. طرح معرفی این مکتب به گونه‌ای بایدباشد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که مرزبندی خود رادر شکل کلی با مکاتب نزدیک به مشخص کند و نشان دهد، که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">چگونه دارای هویت و هندسه خاص و برخوردار از ابعاد وزوایای نظری و مباحث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کاربردی شده است. از سوی دیگر این مکتب هرچند از مدرسه‌های فقهی دیگرتغذیه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کرده و به ویژه ازحوزه هزار ساله نجف استفاده برده، اما عمدتاً برگرفته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">از مجموعه‌ای از اندیشه‌ها، مبانی و روش‌ها و شخصیت بنیانگذار مکتب، یعنی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آیت الله العظمی بروجردی(م1380ق)است. بنابراین، پرسش نخستین در بررسیآن،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">علائم هویت اینمکتب و چارچوب‌های نظری آن است و در مرحله بعد پاسخ به این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مهم است که از چه مبانی تغذیه می‌کند و متکی به چه روش‌هاییبوده است؟</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">نکته دیگر، آنکه چون سخن در باره این مکتب اجتهادی و شخصتأثیر گذار آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است،به این معنا نیست که این اصول و علائم فقهی در جریان‌های دیگر یافت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نمی‌شود، یا پیشینه‌ای ندارد، بلکه منظوراین است که این مکتب، در مجموع با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">برگزیدن اصول، مبانی و سبک استنباطی و تعلیمی، هویت مستقلی پیدا کرده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تأثیر گذار در حرکت‌های بعدی اجتهادیبوده و نقطه عطفی تاریخی در جریان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سازی اجتهاد و شاخص شدن مکتبی با ویژگی‌های خاص شده است. اهمیت اینبررسی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بدان جهت است که باشناسايى مبانی و اصول موضوعه و یا پیش فرض‌ها، زمینه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مقایسه و نقد و گزینش بهترین‌ها فراهم می‌گردد و راهنماىخوبى براى پاسخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گويى به مسائل مستحدثه و بالنده كردن فقه در روزگار ما مى‌شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">در باره این مکتب در دو بخش می‌توان سخن گفت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>:<br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی، در باره معرفت شناسی و مبانی و اصول اجتهادی اینمکتب است، و دیگری در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باره روش استنباط و شیوه بیان و پیش فرض‌های آن است. زیرا سخن گفتن در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باره روش اجتهادی یک مکتب، بدون توجه بهمبانی آن در کلام، فقه، تاریخ،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رجال و حدیث ناتمام خواهد بود. همواره روش‌ها برگرفته از مبانی هستند،هر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">چند که در این میانشناخت پیش فرض‌ها، جای بررسی مستقلی را می‌طلبد</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">نکته دیگر، در شناخت این جریان، توجه به مسائل هرمنوتیکی،یعنی بررسی شخصیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بنیان گذار مکتب است. امروز در تفسیر پژوهی، افزون بر متن، مسائلپیرامونی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اندیشهو روش تحلیل صاحب جریان، وارسی می‌شود. مانند بررسی عصر این مکتب،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جریان‌های تأثیر گذار و بررسی ابعادروانیِ شخصیت صاحب مکتب، آن گونه که در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تفسیر بررسی می‌شود و شرایط تاریخی و عصر مؤلف، استادان، شاگردان و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">معاصران و یا فضای آموزشی و عوامل روانشناسی و جامعه شناسی و حتی حکومت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دوره فقیه و چالش‌های حیات سیاسی و دغدغه‌های مؤلف کنکاش می‌شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر اگر مكاتب فقهى مجتهدانِ بزرگ بررسى و مقايسهشود، از این جهت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به خوبی آشکار می‌شود که تنها بررسی مبانی، مكانيزم استدلال، و شيوهبرداشت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آناناز قرآن و سنت، کافی نیست و باید به سراغ پیش فرض‌ها، و خلفیات فکری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آنان رفت، تئوری‌هایی که راه آنان را ازدیگران تا حدی جدا می‌کند، که ای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بسا جنبه کلامی دارد، و یا مبتنی بر تفسیری از مشى اجتهادى گذشتگانبوده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">یانقدی از وضع موجود باشد. یا برخواسته از محیط تربیتی و زیست و خصوصیات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روحی و روانی آن دارد. گاه بدون آن که دراین باره سخن بگویند و یا پیش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فرض‌های خود را منقح کنند، تأثیر گذار در اجتهاد آنان بوده است. جالباین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که بسیاری از اینروش‌ها، که منتهی به ایجاد مکتب مستقل و با هویتِ مشخص</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شده، برگرفته از اصول عقلایی و روش تجربی و تحلیل نظریاست و «نقلى» در این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باره نرسيده است، هر چند این نکته را نمی‌توان کتمان کرد که بعضاً برخیاز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصول و قواعدى كهبراى اجتهاد ابداع كردند، متأثر از تحولات علمی و سازگار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">با علوم و مسائل جديدى بوده كه بر فقه و یا علم اصولافزوده‌اند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">البته نمی‌توان فراموش کرد، این مکتب به دلیل شرایط تاریخیدر آستانه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">انقلاباسلامی و حوادث پس از آن و چالش‌های سیاسی ناظر به این شخصیت، هم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بحث و بررسی جدی نشده و هم به دلیلمحذورات سیاسی و عطف به قدرت در محاق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تبیین قرار گرفته و سال‌های درازی طول می‌کشد، تا بهتر در باره آن سخنگفته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شود. از سوی دیگردر سنت مَدرسی حوزه‌های علمیه به ویژه در بحث‌های خارج</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">کمتر به تحلیل مکتب و مشکلات اجتهادی خود می‌پردازند و یااصول خود را به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صورت مجزا نقد و بررسی می‌کنند و اصول منقح شده‌ای را نشان می‌دهند،این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مشکل در باره روشدیگران هم صادق است، تا از اين زاويه به سراغ بررسی و نقد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">روش فقيهان برویم. این نگاه‌های معرفت شناسانه است که بهفهم یک مکتب کمک</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کند تا زمینه شناخت و مقایسه را به وجود آورد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">روش بررسی</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">در بررسی و شناخت یک مکتب، دو شیوه متداول است، یکی درونمتنی و دیگری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مباحثبیرون متنی، که باید همواره مد نظر محقق باشد، این منابع یا متون و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آثار فقهی، در بررسی مکتب اجتهادی آیتالله منتظری، یا تقریرات درس استاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خود آیت الله بروجردی است که به مناسبت بیان روش استاد سخن گفته و آن‌هارا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پذیرفته و یا نکاتیاست که خود ایشان به عنوان اصول و روش بیان کرده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">بخشی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از این مباحث، نکاتی است که مستقیم از استاد، شنیده‌ام، و یا استفاده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از انظار استاد مطهری است که شاگرد آیتالله بروجردی بوده و هم بحث استاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بوده و سال‌ها با بحث و بررسی این اصول و پیش فرض‌ها را در نظر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌گرفته‌اند.(1) اینجانب تلاش می‌کندبرای شناخت و معرفی آن همه این منابع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را رعایت کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر در این بررسی، به مبادى روانى و موقعیتجغرافیایی صاحب مکتب،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نیز توجه شده، زیرا موضوع شخصیت و ساختار اجتماعى تربیت، وضعيت سياسى و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خواست اجتماعى عصر فقیه در گرایش خاص آنمکتب تأثیر گذار است، و این بحث از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن جهت دارای اهمیت می‌باشد که به چند و چون شکل گیری مواضع فقیه وآثار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به وجود آمده آن درمقطع خاص، و عصر تاریخی و چالش‌های پیش روی وی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">می‌پردازد. به عنوان نمونه شیوه‌های استدلال در رهبریانتخابی و نقد آرای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مخالفان، آزادی عقیده، و یا احکامی همچون جواز دست دادن به زنان غیرمسلمان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ازمسائلی است که ناظر به چالش‌های عصری و تأثیر گذار در استنباط بوده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. این مسئله اتفاقاً از سوی خود استادمورد توجه قرار گرفته و بارها در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سر درس یاد آور می‌شدند که فقه یک فقیه بازتاب عصر و زمانه وی است. چنانکه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در سخنان هم مباحثه‌ای او هم نیز باتعبیر دیگری آمده است. به عنوان نمونه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استاد مطهري(م1358) در باب فقه گفته است. «اگر كسي فتواي فقها را بايكديگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مقايسهكند و ضمناً به احوال شخصيت و طرز تفكر آن‌ها در مسائل زندگي توجه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كند، مي‌بيند كه چگونه سوابق ذهني يكفقيه و اطلاعات او از دنياي خارج در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فتواهايش تأثير داشته؛ به طوري كه فتواي عرب، بوي عرب مي‌دهد و فتوايعجم،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بوي عجم. فتوايدهاتي، بوي دهاتي و فتواي شهري، بوي شهري»(2) . ایشان در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">جایی دیگر می‌نویسند: «پس چگونه ممكن است فقيهى از نظام‌هاو جريان طبيعى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بى‏خبرباشد، به تكامل و پيشرفت زندگى ايمان نداشته باشد و آنگاه بتواند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دستورهاى عالى و مترقى اين دين حنيف راكه براى همين نظام‌ها آمده و ضامن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هدايت اين جریان‌ها و تحولات و پیشرفت‌هاست کاملاً و به‏طور صحيحاستنباط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كند؟(3</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>)!<br /><br /></span><span lang="AR-SA">جالب این که شهید صدر(م1401ق) در منطقه‌ای دیگر یعنی نجفبه ابعاد سلبی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">توجهکرده و از خطر دخالت شخصیت مجتهد در استنباط به عنوان خطر ذاتی در کشف</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و استخراج نظام احکام شرعی یاد می‌کند. یعنیاین گونه بیان می‌کند که هر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مجتهد در شرایط و محیطی که قرار گرفته، خود به خود افکاری در آن بهوجود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آمده که هنگاماجتهاد ناخود آگاه با آن احکام شرعی را درک می‌کند و در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نتیجه امانت موضوعیت دلیل شرعی به مخاطره می‌افتد.(4) ازسوی دیگر در متن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات و آموزه‌های دینی کلمات و نکاتی آمده که حاکی از تفطن و توجه به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ویژگی‌های شخصیت فقیه است. گاه از اینحقیقت در قالب مثال به حیوانات یاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شده، مانند تشبیه فهم‌های مختلف به درک مورچه که چون خود شاخک دارد،فکر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کند که باید خداهم شاخک داشته باشد. اين روايت از حضرت باقر ـ عليه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">السلام ـ رسيده و عبارت چنين است: «و لَعّل النَملالصَغار تَتَوَهَمُ اَنّ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لِلِه زَبانتين، فانّهما كمالها، و تَتَصَوَرُ اَنّ عَدَمَها نُقصانٌ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لِمَن لايَكونُ لَهُ». و چنين گمان كندمورچه كوچك كه براى خدا دو شاخك است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و اين دو كمال اوست و تصور می‌کند هر كس آن دو را نداشته باشد، براى او</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نقص است(5). از این جهت در بررسی اینمکتب، به شرایط بالندگی آن از بُعد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هرمنوتیکی آن نیز باید اشاره شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">حیات و عصر زندگی</span></b><span dir="LTR"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA">این اصل مسلم است که هر انسان از محيط خود تأثير مى‌پذيرد. تربیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خانوادگی، آموزه‌هاى مدرسه، عوامل محيطىو اقليمى، شرايط اجتماعى، دوستی‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و دشمنی‌ها، افكار و روح او را مى‌سازد. چنانكه زندگى اجتماعى نيزمرهون</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فرآورده‌هاى دانش وعلمى است كه در آن جامعه ارزش شده و همان علوم و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">دانش‌ها، زندگى اجتماعى و موضع گیری فرهنگی او را شكل وجهت مى‌دهد و افزون</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بر تأثير در انديشه‌هاى فقيه، روابط اجتماعى كه موضوع فقه است، تحول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌پذيرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">بر اين اساس، نمى‌توان علم فقه را بر كنار از تأثير دانش‌هایديگر و بى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نيازاز ديگر علوم و شرایط سیاسی و تاریخی فقیه پنداشت. چنانكه علوم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">انسانى، اعتقاد و اخلاق فقيه در انديشه‌هاىفقهى او مؤثر است. علوم تجربى و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دستاوردهاى آن در قالب صنعت و تكنيك نيز در موضوع سازى فقه و تأثير بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استنباط مجتهد از راه موضوع، تأثير مى‌گذارد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">بنابراین، اگر سخن در باره دوران تحصیل و حیات علمی،مبارزات سیاسی،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">زندان‌ها و شکنجه و حصر ایشان مى‏شود، به این خاطر است که روشن شود، کهاین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">برهه از زمانتأثیری در حیات فقهی او داشته و از جهت شرایط تاریخی از دوره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">رضاخانی و استبداد گرفته تا دوره‌های بعدی و مبارزه علمایبزرگی چون مدرس و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آیات ثلاث، تا امام خمینی و همچنین فشار بر علما و سختی زندگی طلاب و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فشارهای مضاعف و اتفاقات پس از مشروطیت واشغال ایران، و جریانات غیر مذهبی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و مرارت‌های معیشتی، موثر در حیات علمی یک مجتهد بوده و یکی از دوران‌های</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سخت و شکننده تاریخ روحانیت برای شکلگیری شخصیتی بوده که در متن اتفاقات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن قرار داشته است. ایشان در چنین عصری به حوزه علمیه نجف آباد و سپسبه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصفهان و قم آمد. ازاین رو، حیات علمی ایشان را باید به دوران تحصیل، دانش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">فقهی، فلسفی، اندیشه و رویکرد علمی و اجتماعی و تألیفکتاب‌های علمی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تدریس و مبارزات سیاسی و مرجعیت دینی و اجتماعی و سیاسی تقسيم كرد: دربخش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نخست، تحصيلاتایشان از ‏حوزه علميه نجف آباد شهری با ویژگی‌های خاص تاریخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">و فرهنگی با مردمی به شدت مذهبی و عالم دیده و عالم پروردر خانواده‌ای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روحانیو مشغول به زراعت و کشاورزی آغاز کرد. ایشان مشکلات و مسائل منطقه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خود را به خوبی می‌شناخت و همین شناختباعث عکس‌العمل‌های فراوان وی در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حوادث گوناگون می‌شد. پس از مدتی که به شهر بزرگ اصفهان می‌آید و پس از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحصيلات مقدماتى در پیش اساتید مبرز ومشهور و وارسته آن دیار و طى مدارج‏</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">علمى به قم مهاجرت می‌کند، باز ارتباط خود را با مردم و طبقات مختلفحفظ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کرد و خود بارهاشاهد بودم که طبقات مختلف که به دیدن او می‌آمدند، با اسم و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">رسم و نام پدرانشان می‌شناخت. در درس و تحقیق و استفادهعلمی بسیار کوشا و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از محضر استادان‏ بزرگ به ویژه آيت‏اللّه العظمى بروجردى بهره فراوان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌برد، به گونه‌ای كه در حيات آيت‏اللّهبروجردى به عنوان مجتهدی مسلم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارای صلاحيت فتوا شناخته می‌شود. آنچه ایشان را از دیگران متمایز می‌سازدو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بیانگر جامعیت علمیاوست، این که در عین برجستگی در فقاهت، در عرصه حکمت و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">فلسفه، کلام و اخلاق، حدیث، تاریخ و ادبیات عرب مقامیممتاز داشت. مجموعۀ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بزرگ و بی نظیر قریب به 90 جلد کتاب در عناوین مختلف،(6) نتیجۀ جهادعلمی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بیش از نیم قرن آیتالله منتظری می‌باشد که با توجه به فعالیت‌های سیاسی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مبارزاتی و اجتماعی و زندان‌ها و تبعیدها و تضییقاتی کهداشته، بیانگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نبوغ،تلاش خستگی ناپذیر و جهاد علمی وی است و نشان می‌دهد که جهاد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحقیقات علمی، نه تنها با بودن در صف اولمبارزه با استبداد سازگاری کامل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارد که می‌تواند به فهم عینیات و واقعیات جامعه کمک کند. بخش عمده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ديدگاه‏ها و موضع فقهی و شناخت شناسانهایشان در مقدمه و در لا بلای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کتاب‌های تقریر با حاشيه‏ها و بیان نظرات بازتاب یافته، كه از جمله مى‏توان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به کتاب «نهاية الاصول»، «البدرالزاهر»، «الغصبوالاجارة والوصية» اشاره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کرد، همچنین ایشان تقریراتی از استاد دیگر خود، یعنی امام خمینی ارائهداده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که اخیراً با عنوان«محاضرات فی الاصول»، توسط موسسه تنظیم و نشر آثار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">استاد نشر یافته است و شامل مباحث استصحاب، تعادل وتراجیح ، اجتهاد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تقلید می‌باشد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">شخصیت فقیه و تأثیر آن</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">مکتب اجتهادی آیت الله منتظری در بستر مکتب اجتهادی قم وتحولات بس گسترده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن شکل گرفته است. این مکتب از سال‌های اواخر ده بیست و در بطن تحولات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فرهنگی و سیاسی و دینی شکل گرفت. پس ازاتمام اشغال ایران توسط متفقین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شرایط ایران دگرگون شده بود. احزاب گوناگونی از آن جمله حزب توده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جریان‌های غیر مذهبی نضج گرفته بودند. درایران، کمونیسم و سوسیالیسم با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تعرض به آموزه‌های اسلامی و نقد شرایط مسلمین، زمینه جذب جوانان را به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اردوگاهی غیر دینی سوق داده بود. سوسیالیسمکه ادعای مساوات و دعوت به جمع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گرایی، یا تعدیل بین منافع جمع و فرد و کنترل دولت و توزیع عادلانهثروت را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مطرحکرده بود، و هل مِن مبارز می‌طلبید، زمینه کافی در بی اعتبار کردن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اندیشه اسلامی را در نسل جدید و دانشآموخته دانشگاه‌های رژیم استبدادی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فراهم ساخته بود. از سویی سنت گرایان بودند که هر گونه اندیشه اصلاحیرا بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نمی‌تابیدند و حتیبا خرافات و صورت سازی‌های دینی به گونه‌ای امر مقدس و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تردید ناپذیر برخورد می‌کردند و عطشی دینی که پس ازاستبداد رضاخانی به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ویژه در بخش عزاداری و نشان دادن شعائر به وجود آمده بود را در جهتصحیحی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سوق دهند. در حوزهعلمیه قم کاهش فشارها بر مردم مذهبی و روحانیت موجب شده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">بود که روحانیت در صحنه اجتماعی حضور پیدا کند، حتی تعدادروحانیون گسترش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کمی و کیفی پیدا کند. این عوامل را نمی‌توان در کنار شخصیت ویژه آیتالله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردی شاگرد مکتبآخوند خراسانی از بنیان گذاران مشروطه و دانش آموخته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شهر اصفهان با همه مسائل آن، نادیده گرفت. به همین دلیلدرس آیت الله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردیرونق فزاینده پیدا می‌کند و طلاب از اطراف و اکناف ایران و حتی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کسانی که در گذشته به نجف می‌رفتند به قمآمدند و یا کسانی که برایشان در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نجف ممکن نبود به سمت قم آمدند و حوزه بزرگ درسی با استعداد را فراهم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ساختند. از سوی دیگر در جهان عرب به ویژهکشور مصر تحول می‌یابد و تعامل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ایران با مصر زمینه ارتباط فرهنگی و رفت و آمد عالمان مصری به ایران واز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ایران به مصر زمینه‌هایگفتگو فراهم می‌شود تا جایی که وقتی قرار می‌شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">بحث فتنِ کتاب بحار الانوار چاپ شود، آیت الله بروجردیمانع آن می‌شوند و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">یا از کتاب‌هایی که در جهت تحریک فرقه گرایی شود، ممانعت می‌کند. اینحرکات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بیرون از فقه نیستو در فقه و شیوه استنباط جای خود را پیدا می‌کند. از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">سوی دیگر صنعت چاپ گسترش یافته و یکایک منابع و آثارحدیثی و فقهی شیعه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اختیار عالمان قرار می‌گیرد و در همین دوره آثار بسیاری با اشراف وحمایت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ایشان به چاپ می‌رسد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر ویژگی‌های شخصیت آیت الله بروجردی که باآگاهى گسترده نسبت به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رجال حديث، طبقات روات، و آگاهى به حوادث و وقايع تاريخ اسلام. ذهنجوّال و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عميقدر بررسى و درك جوانب مختلف مسأله مورد بحث. ذوق سليم و حسن سليقه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">انتخاب بهترين معنى و مفهوم از متون نقلىو قواعد عقلى است. این ویژگی به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">او کمک می‌کرد تا بتواند پایه‌های یک روش اجتهادی را بریزد. نکته جالب‌تر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این که آیت الله بروجردی با آگاهی از مشیو روش خود در کنار تدریس فقه، خود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را ملزم به بیان اصول و روش می‌دانست، چنانکه آیت الله منتظری در مقدمه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">البدرالزاهر نوشته و این شیوه را ازخصوصیات درس ایشان بیان کرده است(7</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">ویژگی‌های شخصیتی استاد</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">آیت الله منتظرى فقيهى جامع در همه ابواب فقه و نوآور وآگاه به زمان و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نیازهای روز بود. همه تلاش خود را به كار می‌بست تا فقه را كاربردى وعینی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مطابقبا نیازهای زمان نماید. او افزون بر گزینش روش تحلیلی تلاش می‌کرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که دیدگاه‌های فقهی را با زبان و تقریریجدید بیان کند. از ویژگی‌های روش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تدریسی او سهل و ممتنع بودن آن بود. درس به ظاهر آسان می‌نمود، امامالامال</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ازنکات فقهی، اصولی و مبانی حدیثی و رجالی بود. ایشان توجه به سیر تاریخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و تطور آن داشت، هر گاه به موضوعی ازمسائل فقه می‌پرداخت، سخن از صاحبانِ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اندیشه و آغازگران نخستِ آن می‌کرد و نشان می‌داد که چگونه این بحث ودر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">چه بستری شکل گرفتهو ناظر به چه نیازی و مسئله‌ای در میان مذاهب دیگر بوده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">است. همچنین ایشان در احاطه بر احاديث و نقد و بررسیروايات پيامبر و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اهل‌البیت (ع) عمرى را سر كرده بود، لذا هم در «علم الحديث» و هم در «درايت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الحديث»، يعنى ‏هم در بحث شناخت سندروايات، و هم در بحث فهم معناى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span dir="RTL"></span><span lang="AR-SA"><span dir="RTL"></span><span dir="RTL"></span>‏روايات، عالمى متبحّر بود، به هنگام تدریس، برای نقد آرا به نقدحدیث و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رجالو شناسایی طبقات می‌پرداخت. اهتمام به حدیث تنها در فقه نبود. او</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">علاوه بر بهره‏گيرى در استنباط احكام ‏شريعت،كوشيد تا حديث را وارد زندگى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مردم كند، و افزون بر شرح و تفسير نهج‏البلاغه، به شرح و تفسير احاديث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصول‏ كافى همت گماشت. این شیوه او چنانقوی و گسترده بود که در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سخنرانی‌های مردمی خود کوشش داشت که برای مردم حدیث بخواند و نکاتآموزنده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آنرا برای مخاطبان بیان کند. از سوی دیگر ايشان تأثير بسزايى در توسعه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقه‏ سياسى و گشودن باب‏هاى جديد درحكومت اسلامى و احکام مدنی و توسعه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سیاسی و جمهوریت نظام داشت و با نوشتن كتب مهمى در حوزه فقه حكومتى،سبب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رشد فقه سياسى واجتماعی شود، زيرا فقه شيعه در دوره‏هاى طولانى وصف ‏فردی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">داشت و فتاوای فقهاى شيعه بیشتر شکل تکلیف مدارانه بود ونه حق محور. نوشتن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقه سیاسی كه به امر حكومت و حقوق جامعه و نقش مردم در حکومت و حقوق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">متقابل مردم با حکومت مربوط می‌پرداخت،چیزی بود که در گذشته مورد توجه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span dir="RTL"></span><span lang="AR-SA"><span dir="RTL"></span><span dir="RTL"></span>‏فقها نبود، و با شكل‏گيرى‏ نظام جمهورى اسلامى که بر اساس جمهوریتو شعار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بازگشتبه آرای مردم تشکیل یافته بود و امید می‌رفت که چنین نظامی برپا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شود، تفاوت آن اندیشه را با فقه اجتماعیو تأکید بر حقوق به جای تکلیف،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نشان می‌داد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">آيت‏ الله ‏منتظرى از يك سو با فتاوا و نوآورى‏هاىِ فقهىكه در حوزه احکام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اقتصادی، حقوقی، سیاسی، مانند ضرورت آزادی بیان و اندیشه، حقوق مخالفان،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حقوق بشر و روابط میان ملل مى‏داد، موجب‏گشايش در پژوهش‌های جدید در اجراى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">احكام اسلامى مى‏شد و از سويى ديگر در حوزه‏ علميه اين بحث‏ها را درميان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شاگردان ونواندیشان دینی و فقها باز ‏كرد و در معرض تلاش‏هاى‏ علمى آنان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قرار ‏می‌داد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">نکته دیگر این که ایشان يك فيلسوف و متكلم عصر خود بود کهپس از سال‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحصیلو تدریس کتاب‌های گوناگون شفای بوعلی سینا و اسفار ملاصدرا، فلسفه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مشاء و حکمت متعالیه را به خوبی تحلیل وتقریر می‌کرد و بر این اساس، به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تبیین نکات اعتقادی و تثبیت مسائل بحث انگیز آن در الهیات، همچون توحید،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">وحی، و مبدء و معاد و یا تفسیر آیات وروایات و به ویژه خطبه‌های امام علی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌پرداخت و دانش فلسفی خود را در نوشته‌هایش نشان می‌داد. درس فلسفهاو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شگفت انگیز بود، همسهل و آسان بود و هم ممتنع که در لابلای آن به بیان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">دشوارترین مباحث فلسفی و قواعد و اصول مهم آن می‌پرداخت ونکات مهم عقلی را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">با زبان ساده تحلیل و تبیین می‌کرد. درس‌های شرح منظومه ایشان همچنان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شاهدی است بر احاطه، توانایی در بیان وآسان کردن مطالب و تقریری جدید از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مهم‌ترین مباحث الهیات فلسفی. گزینش این شیوه از طرح مسائل فلسفی بهزبان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ساده که نمونه روشنآن را می‌توان در شرح خطبه اول نهج البلاغه مشاهده کرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">که چگونه ایشان آن مطالب بلند و ژرف را در سطح عموم،پایین می‌آورد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نمی‌خواهد با بیان اصطلاحات گیج کننده خواننده را سر در گم کند. درحوزه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اعتقادات فلسفی وکلامی، همانند: بیان حقیقت وحی و پاسخ به شبهات آن، اثبات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">توحید، یا بیان دلایل ضرورت ارسال پیامبران و دفاع ازمهدویت چندين مقاله و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رساله‏ تأليف كرد تا بهره فلسفه و كلامش را به مردم رسانده باشد. او در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دفاع ‏استدلالى از معتقدات شيعه و به دوراز اهانت، به رد شبهات علماى اهل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span dir="RTL"></span><span dir="RTL"></span><span lang="AR-SA"><span dir="RTL"></span><span dir="RTL"></span>‏سنت، و برخى وهابيون، اقدام كرد و دامن شيعه و پيروان اهل بيت (ع)را از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اتهامات بى‏پايه واساس آن‌ها پاك كرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">اندیشه تقریب و شیوه برخورد با آن</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">وحدت اسلامى: ایشان يكى از بنیان گذار این مکتب بود كه بهمسئله وحدت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اسلامىو حسن تفاهم و تقريب بين مذاهب اسلامی علاقه فراوان داشت‏.(8) او در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ادامه روش استاد خود چنین می‌اندیشید کهبا نزاع و بر افروختن اختلافات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مذهبی نمی‌توان مکتب اهل بیت را معرفی کرد. او پیشنهاد دهنده هفته وحدتو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کوشا در تثبیت ایناندیشه بود که می‌توان با تفاهم و احترام متقابل با اهل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">سنت بر بخشی از اختلافات و نزاع‌های تاریخی و بی حاصلفائق آمد، او معتقد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بود که با طرح مسائل تحریک کننده و توهین به مقدسات مذاهب اسلامی و بهویژه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اهل سنت جز ایجادجنگ‌های مذهبی کاری نمی‌توان انجام داد. چنانکه استاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ایشان آیت الله بروجردی به گفته مطهری چنین بود: «معظم لهرا نبايد گفت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نسبتبه اين مسئله علاقه‏مند بود، بلكه بايد گفت عاشق و دلباخته اين موضوع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بود و مرغ دلش براى اين موضوع پر مى‏زد».(9)براى اولين بار بعد از چندين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صد سال بين زعيم روحانى شيعه و زعيم روحانى سنّى شيخ عبد المجيد سليم وبعد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از فوت او به فاصلهدو سه سال شيخ محمود شلتوت مفتى حاضر مصر و رئيس جامع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ازهر روابط دوستانه‏اى برقرار شد و نامه‏ها مبادله گرديد.(10)چنانکه مرحوم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مطهرینقل می‌کند که آيت اللَّه بروجردى و مرحوم شيخ عبد المجید سليم مفتى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اعظم مصر توافق كرده بودند بر اين اساسكه اهل تشيع احاديث معتبر اهل تسنن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را بپذيرند.(11) این نگرش استاد و شاگرد، در تحلیل منابع اهل سنت و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استفاده از کتاب‌ها و احادیث غیر معارضآنان و توجه ویژه به فقه اهل سنت در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقه او هویت کلامی و نگرش مهمی را در استنباط فقه نشان می‌دهد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">تحلیل در موضع گیری با اهل سنت</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">از ویژگی‌های مبنایی استاد که بیانگر نگرش این مکتب است،شیوه تحلیل نسبت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به مسائل نزاعی و کلامی میان شیعه و اهل سنت است. تحلیل وی و استادشتاریخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دانستنموضوع خلافت و مانور نرفتن روی آن است. استاد مطهری در این باره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌نویسد: مرحوم آيت اللَّه بروجردىهميشه اين مطلب را گوشزد مى‏كرد كه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: </span><span lang="AR-SA">بایددو مطلب را از يكديگر تفكيك بكنيد، آن وقت اختلافات ما با سنی‌ها حل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‏شود و به نفع ما هم حل مى‏شود: يكىمسئله خلافت و زعامت، و ديگر مسئله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">امامت. در مورد خلافت و زعامت، پس از پيغمبر مى‏بايست زمامدار، حضرتامير</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عليه السلام مى‏شد.آن‌ها مى‏گويند نه، ابابكر است. اختلاف دیگر مسئله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">امامت است؛ يعنى ما تنها روى شأن زمامدارى و حكومت پيغمبربحث نمى‏كنيم،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پيغمبرشأن ديگرى هم داشت و آن مبيّن احكام بودن پیامبر است. يعنى قول چه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كسى براى ما حجت است؟ بعد ايشان مى‏گفتندكه ما به سنی‌ها مى‏گوييم كه ما</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">يك بحثى راجع به زمامدارى بعد از پيغمبر با شما داريم، ولى اين موضوعگذشته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. نه حضرت علىوجود دارد كه زمامدار باشد و نه ابوبكر. پرونده اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">موضوع را مى‏بنديم و راكد مى‏گذاريم. ولى يك مسئله ديگرهست و آن اينكه قول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">چه كسى بعد از پيغمبر حجت است؟ حديث «انّى تارِكٌ فيكُمُ الثَّقَلَيْنِ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: </span><span lang="AR-SA">كِتابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتى» مقاممرجعيت علمى عترت را بيان مى‏كند و آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">امروز هم به درد ما مى‏خورد، بله، گفت. ما روى خلافت و زمامدارى با شمابحث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نمى‏كنيم اما اينمسئله روز را بايد عمل كنيم. ما چرا خودمان را سر موضوع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">زمامدارى خسته كنيم؟(12) ‏</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">این شیوه از بحث در میان مذاهب که مسائل تاریخی را بامسائل اعتقادی یکدست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نگیریم، کمک می‌کند که اختلافات فرو کاهش داده و در طرح مسائل کلامی وفقهی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به اهداف وکارکردها توجه شود و از پیش‌داوری و تعصب تا حد زیادی پیشگیری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کند و در آن صورت تأثیر گذار در فقه است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">نظریه پردازی در فقه و قواعد آن</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">این مکتب بیشتر دغدغه نظریه پردازی و تفکر در مبانی احکامرا دارد. لذا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استاددر لا بلای مباحث فقهی به بیان اصول و قواعد اشاره می‌کرد و اگر به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نکته‌ای فقهی خاص اشاره می‌کرد، می‌گفت،این بحث ریشه در این اصل و قاعده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارد.در کتاب مکاسب محرمه و کتاب الزکاة بارها سخن از قاعده می‌کند واز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات اصطیاد اصلو قاعده می‌کند، یا قلمرو قواعد مشهور را معین می‌کند،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">به عنوان نمونه ایشان در بحث «اقرار العقلاء على انفسهمجائز» می‌گوید</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هرچنداین قاعده به ظاهر اطلاق دارد، اما چون قاعدة اصطیادیه، اصطياد از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اخبار و فتاوا است، هرچند نسبت به پیامبرداده، اما صدورش از ایشان به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اثبات نرسیده، لذا نمی‌توان حکم ادله لفظی کرد و به مثابه دلیل لبی استکه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باید به قدر متیقناکتفا کرد.(13) گاه به صورت سئوالی از موضوعی سخن می‌گفت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">و زمینه طرح و تفکر و تحقیق در جوانب را به وجود می‌آورد.به این دلیل در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هر روز جزوه درسی را تکثیر می‌کرد که شاگردان بر مبنای آن به اطرافموضوع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بیاندیشند و نظممنطقی بحث را دنبال کنند. تأمل و بررسی در آرا فقها را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ضروری می‌دانست و از مقلد بودن از گذشتگان مذمت می‌کرد کهدر این صورت به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحول در فقه و پاسخگویی به نیازهای دینی می انجامد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">آشنايى با روش‌های مختلف فقهى شيعه و سنّى</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر در هرمنوتیک یکی از دغدغه‌ها تأثیر نظریاتپیشین در فکر محقق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است، تا جایی که زمینه تقلید را افزایش می‌دهد که از آن تعبیر به تأثیر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قدرت فرهنگی و آرای گذشته بر فکر محققسخن گفته می‌شود. لذا باید هم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دوره‌ها و جریان‌های تاریخی را شناخت و هم از تأثیرگذاری‌های غیرمستقیم و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ناخودآگاهآن پرهیز کرد. در تقسیم میان مجتهدان می‌توان به قول مطهری دو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گونه مجتهد داشت، مجتهدانی صاحب نظر،مستقل و مجتهدانی که مقلّد هستند،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مقلّدهايى در سطح بالاتر. شما مى‏بينيد. مطهری می‌نویسد: «در هر چندقرن يك</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نفرپيدا مى‏شود كه اصولى را تغيير مى‏دهد، اصول ديگرى بجاى آن مى‏آورد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قواعد تازه‏اى [ابداع مى‏كند]، بعد همهمجتهدها از او پيروى مى‏كنند. مجتهد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصلى همان يكى است، بقيه مقلّدهايى به صورت مجتهد هستند كه از اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مقلّدهاى معمولى كمى بالاترند(14</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>)» .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">خود استاد به تاريخ فقه آشنا بود و اسلوب‌های مختلف فقهىرا مى‏شناخت و يكى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از مزايا و امتيازاتشان همين آشنايى با روش‌های مختلف فقهى شيعه و سنّى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بود. فقه را تقريباً به تبعیت از استادخود آیت الله بروجردی به چهار دوره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تقسيم مى‏كردند: 1). دوره ماقبل شيخ طوسى.2). از زمان شيخ طوسى تا قرندهم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كه تقريباً مقارنبا زمان شهيد ثانى است.3) از زمان شهيد ثانى تا يك قرن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اخير.(15) به این روی، بعد از شيخ انصارى، اگر بخواهيم ازمقطعى اسم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بياوريمو بگوييم‌ تحولى در فقاهت در ایران انجام شده که جنبه مکتب ساز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بوده، مکتب قم با روش اجتهادی آیت اللهبروجردی و شاگرد مبرز ایشان در فقه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحلیلی تاریخی با نگاه اجتماعی است، آن مقطع، که همه زمینه‌های یک تحولبه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لحاظ روش شناسی،فرهنگی فراهم گردید و در آن مقطع حیات ایشان پایه‌های آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">برای گسترش توسط شاگردانش به وجود آمد، چنانکه این تحولدر ابعاد دیگر در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قم مانند تفسیر و کلام و حدیث شناسی پایه‌های آن پی ریزی شده است كه يك</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مقطع و باب جديدى است كه آن بزرگوار دركار فقاهت باز كرد. بنابراین وقتی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از آيت اللّه بروجردى، سخن گفته می‌شود، هرچند محوریت از آن ایشان است،اما</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نمی‌توان شخصیت‌هایدیگر این مکتب، مانند امام خمينى، آیت الله منتظری، و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مرتضی مطهری را نادیده گرفت و در توسعه و فهم درست اندیشهو تبیین نظرات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بنيادگذاران دیگر این شيوه فقاهتى را فراموش کرد، که در آن هنرشان در پى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ريزى ده‌ها مبانى نو در اصول، فقه، ياآفريدن اصول و قواعد جديد يا عرضه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روشى نو در اجتهاد بوده است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><b><span lang="AR-SA">ادب علمی و پرهیز از قضاوت‌های عجولانه</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی از ویژگی‌های شخصیتی آیت الله منتظری آزادگی و شجاعتبیان نظر هرچند بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خلاف نظر خود بود. ایشان در مباحث مختلف وقتی متوجه می‌شد که حق چیزی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دیگری است، به صراحت بیان می‌کند. بهعنوان نمونه خود ایشان در نقش رأی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مردم در انتخاب رهبر در ولایت فقیه نوشته‌اند، اين جانب زمان‌های گذشتهدر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حاشيۀ كتاب،البدرالزاهر نگاشتم که حق انتخاب مردم از باب وکالت است. اما</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">با تعمق در ادلۀ مرا ملزم نمود كه در صورت نبودن نص، صحتانتخابات را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بپذيريم،چون بر نصب فرد به خصوصى نص وجود ندارد، پس انتخاب رهبر انتخاب و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پيمانى است كه بين مردم و رهبر بسته مى‌شودو پيمان شرعى است(16</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">یا در بحث حدود اختیارات ولی فقیه با صراحتی متفاوت گذشتهمی‌نویسد: انتخاب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقيه از سوى مردم كه در صحبت‌ها و نوشته‌ها بر آن تأكيد مى‌كنم،الزاماً</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بهمعناى حكومت فقيه و دخالت او در حوزۀ اجرائيات نيست؛ بلكه اصل مقصود از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن، نظارت او بر اسلامى بودن قوانينمصوّب كشور مى‌باشد كه آن نيز در صورتى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است كه مردم خواهان برپايى حكومت دينى و تصويب و اجراى قوانين اسلامىدر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كشور باشند. در غیراین صورت فقيه غیر منتخب وظيفه‌اى بيش از ارشاد و‌ بيان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">و ابلاغ نظريات خود به مردم ندارد و نمى‌تواند ديدگاه خودرا- هرچند با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كمكاقليت- بر اكثريت تحميل كند(17</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /></span><span lang="AR-SA">نکته دیگر ادب علمی در برابر مخالفان و نقد علمی آنان بود.او به گونه‌ای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سخنمی‌گفت که مدافع آن اندیشه است و رأی مخالف را چنان دفاع می‌کرد، که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گویی خود به آن معتقد است. در بیان نظریهمخالف جای تفسیر و حمل به صحت باز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کرد. به شیخ طوسی که می‌رسید، به گونه‌ای سخن می‌گفت تا توجیه کندکه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">با این حجم انبوهاز تألیف اشتباه او قابل اغماض است. ایشان به نقل از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">استاد گاهی در باره شیخ نقدی داشت، هنگامى كه به چنيناستدلال‌هایی از جانب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شيخ بر مى‌خورد چنين براى او عذر مى‌آورد كه عمرى كوتاه داشته به‌ گونه‌اى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كه اگر بنا بود عمرش بر آثار خجسته‌اى كهدر زمينه‌هاى گوناگون از قلم او</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پديد آمده و در كنار آن بر تدريس و تدبيرهاى سياسى كه براى دفاع ازحريم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تشيّع داشته، قسمتشود، هرگز به آناتی بسنده نمى‌كرد(18</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">معرفت شناسی مکتب</span></b><span dir="LTR"><br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">فقه تحلیلی</span><span dir="LTR"><br /></span><span lang="AR-SA">تردیدی نیست که یکی از شاخصه‌های این مکتب، فقه تحلیلیتاریخی است، به این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">معنا که شکل استنباط و استناد بر اساس تحلیل روایات، اقوال فقها وشناسایی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نقدتاریخی آن است. کسانی که از روش تحلیلی این مکتب سخن می‌گویند، ممکن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است که برخی از مکاتب اجتهادی دیگر همفقه آنان تحلیلی باشد، اما تحلیل تا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحلیل داریم، تحلیل بر اساس مبانی، و پیش فرض‌هایی که بعداً به آناشاره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خواهد شد و یاتحلیل موقعیت کلام معصوم و اقوال فقها. یا تحلیل بستر تاریخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">پیدایش یک فتوا و یا جریان‌های فقهی برای استنباط. گاهیاین تحلیل وسیله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کمک به فهم آیه یا حدیث بود، یا کشف مناط. شکی نیست که این جریان فقهی،با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کسانی که روش تطبیقیرا برگزیده‌اند و یا از روش استنادی صرف پیروی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">کرده‌اند، متمایز است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">نمونه‌های فقه تحلیلی</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">روش تحلیل در فقه در ابعاد مختلفی وجود دارد، یکی تحلیلحکمی، تحلیل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">موضوعاتحکمی، تحلیل تاریخی، تحلیل در شخصیت فقیه و علل صدور یک فتوا،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحلیل در منابع گذشته و تحلیل در سیرتحول فتوا. و تحلیل در مقاصد و اهداف</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تشریعِ حکم برای یافتن مناط. از میان این همه تحلیل تاریخی در صدورروایات و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بسترشکل گیری یک حکم در جای جای کتاب‌های فقهی ایشان از اهمیت خاصی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">برخوردار است. از نظر آیت الله منتظریاین نکات به منزله قرینه داخلی برای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فهم آیه و حدیث و یا جایگاه حکم است.(19) در سطح کلی‌تر هدف تحلیل دراین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مکتب، شناخت درستموضوع، قلمرو احکام و دلایل گوناگونی روایات و یافتن وجه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">جمع میان آن‌ها و یا حتی علل یک فتوا در تاریخ فقه است کهبه سه نمونه زیر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اشاره می‌گردد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">الف: خرید و فروش مجسمه‌های تاریخی</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">نمونه این شیوه از تحلیل در صدور احادیث حرمت بیع ونگهداری مجسمه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اشخاص(مثلمجسمه بودا) یا حتی بت‌هایی که جنبه باستان شناسانه و ارزش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تاریخی دارد. ایشان در چند جا این بحث را به مناسبت‌هایمختلف مطرح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کند،(20)بدین گونه این موارد را از احکام نابودن کردن بت‌ها جدا می‌کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و چنین تحلیل می‌کند که مسئله نابود کردنبت‌ها در آن عصر برای جلوگیری از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بت پرستی بوده و امروز استخراج و نگهداری جنبه تاریخی و برای غرضعقلایی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارد:«ففي عصر عبادة الأصنام و الاحترام لها وجب إتلافها حسماً لمادّة</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الفساد، كما صنع رسول اللّه صلى اللّهعليه و آله و امیرالمؤمنین عليه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">السّلام بأصنام مكّة بعد فتحها، و كما صنع خليل الرحمن عليه السّلامبأصنام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">النماردةو موسى عليه السّلام بعجل السّامريّ، و مع فرض كونها مادّة</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">للفساد بالكليّة سقطت ماليتها عند الشرع. و أمّا إذا فرضفي أعصارنا العثور</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">على أصنام الأمم البائدة في الحفريّات مع‌ انقراض عبدتها بالكليّةفليست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مادّة للفساد و لايترتب على إتلافها فائدة عقلائيّة أو شرعيّة إذ لا يرغب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">أحد في عبادتها و تكريمها. فإذا رغب العقلاء في حفظها فيالمتاحف لانتفاعات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">علميّة و تاريخيّة فوجوب إتلافها حينئذ غير واضح، بل ربما يعدّ تضييعا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">للأموال، و ليست أحكام الشرع جزافية. وأدلّة منع بيعها من الأخبار و كلمات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الأصحاب و معاقد الإجماعات تنصرف جدّا عن هذه الصورة(21</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">ب: تحلیل تاریخی از شرایط نماز جمعه</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">در باره تحلیل موضوعات احکام، در بحث تعیین خطیب نمازجمعه از شواهد تاریخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استفاده می‌کند: اعلم أنّ ها هنا نكتة تاريخية تكون بمنزلة القرينة</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">المتصلة للأخبار الصادرة عنهم عليهمالسلام فيجب التوجه إليها في فهم مفاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الأخبار.(22) . این شیوه هرچند از استاد خود گرفته شده، اما</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در دیگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تقریراتی که آیت الله بروجردی نگارش یافته مانند آنچهآقای اشتهاردی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نوشته‌اند،دیده نمی‌شود. با آنکه استاد مطهری این شیوه تحلیلی را به آیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الله بروجردی نسبت می‌دهد و به عنواننمونه می‌گوید: آقاى بروجردى در باب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نيّت، كافى نمى‏دانستند كه داعى در نفس انسان وجود داشته باشد، و اوايلما</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تعجب مى‏كرديم كه درباب نيّت چنين بحثى آقاى بروجردى داشته باشند. چون در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">باب نيّت، اغلب علما داعى را كافى مى‏دانند؛ يعنى همينقدر كه انسان يك</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">انگيزه روحى يعنى قصد قربت داشته باشد كافى است، به طورى كه اگر از او</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بپرسيم چه مى‏كنى، بگويد براى خدا نمازمى‏خوانم. و اگر غفلت از اين مقدار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بيشتر شود، هيچ عالمى آن را كافى نمى‏داند. مثلاً انسان نماز مى‏خواند؛اگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">وقتى از او مى‏پرسندچه مى‏كنى، فكر كند و جواب دهد، نماز باطل است؛ يعنى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اگر حد غفلت و ماشی كار به اينجا برسد كه اگر از اوبپرسيم چه مى‏كنى، كمى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فكر كند و بعد جواب دهد، به اجماع علما نماز باطل است. ولى مرحوم آقاى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردى يك حرف ديگرى هم مى‏گفتند و آناينكه اساساً در ابتداى عمل، اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مقدار توجه كه داعى شخص به عملْ قصد قربت باشد به طورى كه غفلت نداشته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باشد، كافى نيست بلكه بايد در قلب خودخطور دهد كه گويى خودش دارد با خودش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حرف مى‏زند: چهار ركعت نماز ظهر ادائى (به قصد ادا) بجا مى‏آورم قربةًالى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اللَّه، آن وقتبگويد: اللَّه اكبر. البته از لحاظ انگيزه تأثيرى ندارد؛</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">انگيزه بجاى خود، ولى وقتى كه به اين صورت در بيايد، كارْبيشتر از سطح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ناآگاهىبه سطح آگاهى مى‏آيد، يعنى انسان كارش را آگاهانه‏تر انجام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مى‏دهد(23</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">ج: عکاسی و نقاشی در اسلام</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی از بحث‌های مکاسب محرمه عکاسی و نقاشی و تصویر سازیاست. در گذشته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">علمایبسیاری این عمل را حرام و خرید و فروش و نگهداری و نصب آن را در خانه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ممنوع می‌دانسته اند. دلیل آن، روایاتیبوده که به ظاهر دلالت بر حرمت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کند.(24) اما ایشان در یک تحلیل تاریخی فرهنگی، این روایات را منصرفاز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">موضوع فعلی آن می‌داندو افزون بر این که صدور فتاوای فقهای شیعه را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">برخاسته از فتاوای عامه و روایات آنان می‌داند و آنچهمستفاد از بیشتر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اخبار وارده در ابواب مختلف در منابع شیعه را، اولاً، عدم وجوب إفنایصور و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تماثيل می‌داند. وثانیا،اگر هم دلالت بر نهی از گذاشتن عکس در برابر در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">هنگام نماز یا در خانه شده، ناظر به صورتی می‌داند کهجنبه تعظیم بت‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">داشته باشد، نه مسائل تاریخی و هنری: «و على هذا فليس وزان التماثيلبما هي</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تماثيلوزان الأصنام التي لا يجوز إبقاؤها بل يجب إفناؤها». نکته دیگری که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ایشان در این بحث تحلیلی تاریخی برایشناخت موضوع حکم می‌کند، می‌گوید</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تصوير و نقاشی و مجسّمه یک پدیده جدید در دوره متاخر نیست، بلکه سابقة</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تاريخيّ به عمر انسان دارد. شاهد آن آياتو روايات ناظر به انواع اصنام و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عبادت آن‌ها است، و کاوش های باستان شناسی نیز مؤید این نکته است. آنگاه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ایشان به نمونه ای از این آیات در داستاننوح و سامری موسی و برخی از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات اشاره می‌کند و نتیجه می‌گیرد که این عمل در آن اعصار برایپرستش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بوده و هیچ تناسبیبا این همه شدت و غلظت در منع آن ندارد: «و الأخبار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">الشديدة المضامين الواردة في التصوير و التمثيل صدرتناظرة إلى أمثال هؤلاء</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بداعي تطهير نفوسهم عن بقايا العقائد الفاسدة التي أشربت بها قلوبهم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>... </span><span lang="AR-SA">فإن تلك التوعيدات و التشديدات لاتناسب مطلق عمل المجسّمة أو تنقيش الصور،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ضرورة أنّ عملها لا يكون أعظم مِن قتل النفس المحترمة، أوالزنا أو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اللواطةأو شرب الخمر أو غيرها من الكبائر(25</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>)».<br /><br />2- </span><span lang="AR-SA">اهتمام به تتبع در حدیث و اقوال</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">مکتب قم از دو جهت اجتهاد را بر دو پایه تتبع و تحقیق پیریزی می کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">جستجو در منابع واقوال فقیهان را شرط ضروری برای اجتهاد می داند. آیت الله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">منتظری به این اصل بسیار تأکید می‌کرد و می‌گفت ما فقهزیر لحافی را قبول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نداریم. ایشان از استاد خود نقل می‌کند که به فرمایش آية الله بروجردى (ره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) </span><span lang="AR-SA">فقه زير لحافى كه انسان سرش را زير لحافكند و به منابع و مدارك مراجعه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نكند، فقه نيست.(26) این که شخص در خانه و دور از منابع و واقعیات وشناخت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">موضوع به سراغاستنباط احکام برود، مجتهد را محدود و ناآگاه از جوانب حکم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">می کند. در این میان اولین نکته اهتمام به دیدن منابعنخستین، اقوال اهل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سنت، سیر تاریخی اقوال و روایات مرتبط با موضوع حکم در ابواب مختلف است.از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سوی دیگر تتبع تنهاهم کافی نیست، باید این انبوه اطلاعات را تحلیل کرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">از این رو، ایشان افزون بر این که اقوال را بررسی می‌کند، می‌خواهد همه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جوانب کلام آن‌ها ملاحظه شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر در بين فقهاى ما كم هستند كسانى كه هم محققباشند و هم متتبع؛</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بتوانند بين اين دو جمع كنند. معروف بود كه آيت اللّه بروجردى هم محققبود و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هم متتبع، وجایگزین نداشت.(27) فقه جامع آن فقهی است که به موضوعاتی که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">احکام بر آن بار شده، به خوبی رسیدگی کند، اگر می‌بیند کهخرید و فروش خون</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حرام شده، ببیند کدام خون حرام شده، حتی آن خونی که منفعت حلال دارد،یا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">محدود در جایی استکه منفعت حرام باشد. کدام شطرنج منع شده است، کدام سفری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">قصر و کوتاه شده، و این نیازمند تفحص، دقت، مراجعه بهشرایط تاریخی آن عصر و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خصوصیات ادله است(28</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br />3- </span><span lang="AR-SA">اهتمام به تحقیق در قرائن در نسبت اقوال</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی دیگر از نکات این مکتب، وارسی اقوال و تحلیل جایگاه ودلایل یک نظریه و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بررسی روایت ناظر به آن است. استاد بزرگوار ما از مرحوم آية اللّهالعظمى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردى-قدس اللّه روحه- در اين زمينه نقل فرمودند: چون در جوامع اوّليۀ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شيعه روايات بسيارى بوده كه همۀ اينروايات به دست ما نرسيده است، لذا از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اتفاق و اجماع فقها در یک فتوا درمى يابيم كه آنان روايت كامل و صحيحىاز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نظر سند و دلالت دردست داشته‌اند كه در مسير زمان به‌ ما نرسيده است. از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">سوی دیگر ایشان گاهی این کاوش را در جمع میان تتبع وتحلیل ارائه می‌دادند،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مثلاً در فلسفۀ ماه‌های حرام و شبهۀ تغليظ ديه می‌نویسد، همان‌گونه كه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ارباب سير و تواريخ گفته‌اند در زمانجاهليت پيش از اسلام اعراب همواره در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جنگ و ستيز قبيله‌اى بودند و چه بسا بر سر يك مسألۀ جزئى خون ریزی‌هایی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌شد، يا براى تأمين معاش خود به قتل وغارت دست زده و امنيت مناطق عربى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را بدین گونه مختل مى‌نمودند، تا اينكه در پى خون‌ریزی مكرر و ناامنىدائمى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">راه‌های تجارى وزيارت خانۀ خدا و مشكلات ديگر و به ستوه آمدن اعراب، سران</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">قبائل به اين نتيجه رسيدند كه حداقل در چهار ماه از ماه‌هایسال- كه همان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رجب،ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرّم است و از زمان حضرت ابراهيم عليه السلام و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اسماعيل عليه السلام حرمت ويژه داشته است-از قتل و خون‌ریزی پرهيز نمايند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و اسلام نيز به پاس آن ماه‌ها و تأكيدى كه بر حفظ دما دارد، ابتداى بهجنگ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را در آن چهار ماه،هرچند براى اعلاى كلمۀ حق و توحيد، ممنوع شمرده و از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اين جهت نيز ديۀ قتل در آن ماه‌ها را تغليظ نموده است. تغليظديه در آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ماه‌هامورد اجماع فقهاى شيعه و ظاهر كلام شيخ قدس سره در خلاف مخالفت مالك</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و ابوحنيفه از علماى اهل سنت با تغليظاست. آنچه مستند فقهاى اماميه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسأله مى‌باشد روايات، اجماع و احتياط است. اما اجماع، مدركى و منشأ آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روايات است و در نتيجه خود به خوداعتبارى ندارد، و احتياط نيز اگر مراد از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">آن اصل عملى باشد، با توجه به وجود روايات نوبت به چنيناصلى نمى‌رسد(29</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">اهمیت تتبع از چند جهت است. 1) آگاهی به نظریات گوناگون وشیوه استدلال آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. 2) </span><span lang="AR-SA">گسترده شدن ذهنفقیه و ایجاد آمادگی برای جرئت کردن در صدور فتوا در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">صورتی که ببیند در میان فقهای گذشته در این باره نظری هم‌رأیاو دارند و یا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مخالفتاو موافق با مخالفت یکی از گذشتگان است. 3) جامع نگری و اشراف کامل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به موضوع و فروع‌های یک حکم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br />4- </span><span lang="AR-SA">توجه به شرايط صدور روايات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>:<br /><br /></span><span lang="AR-SA">در مقام بررسى آیات و روايات، معمولاً كوشش مى‌كنند زماندقيق و شرايط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اجتماعى-سياسى حاكم بر زمان صدور آیه را بیان کنند، مثلاً ایشان در تفسیر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آیة مربوط به نماز جمعه که «فترکوک قائما»را که بسیاری از مفسران وجوب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قیام خطیب در هنگام خطبه دانسته ایشان احتمال می‌دهد یک قضیه کلی نباشد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بلکه یک مورد خاص برای شخص باشد.(30) وهمچنین به زمان صدور به این شرایط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">توجه می‌کند تا موقعیت حکم را در روايت نيز به دست آورند، و از اينطريق،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسائل بسيارى رامانند، اينكه آيا روايت در شرايط تقيه بيان شده يا در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شرايط عادى؟ ناظر به فتاواى مخالف و يا دربارى آن زمانبوده يا نه؟ نيز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مورد بررسى و نتيجه‌گيرى قرار دهند. به عنوان مثال ايشان در درس خارج</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقه‌شان،(31) دربارۀ اينكه آيا «فئ» نيزمانند غنيمت و غيره «خمس» دارد يا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نه، روايتى را از وسائل الشيعة به نقل از تفسير عياشى نقل كردند، كهظاهر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روايت عياشى اين بودكه در فئ نيز مانند غنيمت، خمس وجود دارد. اما اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">حديث عياشى تعارض داشت با احاديث ديگرى كه مى‌گويند در في‌ءخمس نيست. آيه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شريفهخمس، از مثل زمین‌هایی كه براى عموم مسلمين في‌ء است، منصرف است،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">چنانچه از تقريرات بحث حضرت استاد آيهالله العظمى بروجردى (ره) در رابطه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">با خمس مى‌توان چنين استفاده نمود، چون خطاب در آيه شريفه متوجه بهخصوص</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كسانى است كه خودغنيمت گرفته‌اند يا در جنگ حضور داشته و مجاهدت نموده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">غنيمتى بدست آورده‌اند، و زمین‌ها، غنيمتى نيست كه به آن‌هابرگردد، بلكه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">غنيمتبراى اسلام و عنوان مسلمين است، و ظاهر خطاب در «غنمتم» اشخاص غنيمت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گيرنده‌اند نه هات و عناوين(32</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">ايشان در مقام حل تعارض اين روايات و كشف منشأ آن، هم ازمطالعۀ تطبيقى و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مقارن فقه مذاهب اسلامى استمداد گرفتند، و هم از شيوۀ «لزوم توجه بهشرايط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صدور روايت» و باتحقيقات و بحث‌های مفصلى كه انجام دادند نتيجه گرفتند كه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">روايت مرسله تفسير عياشى، گذشته از ضعف سند در مقام محاجهبوده و نمى‌توان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به آن استناد كرد.(33) چنانکه ایشان در راستای استنباط درست احکامشناخت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حکم در میان فقهایآن عصر را لازم می‌دانستند. و می‌گفتند یکی از ابعاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">پیرامونی حدیث و فقه آگاهی بر فقه ساير فرق مسلمين است کهشخص آیت الله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردیبر آن تأکید داشتند و معتقد بودند که آگاهی به روش و مسلك آن‌ها در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استنباط فقه مؤثر است. «معرفت رجال حديثشيعه و سنّى از يك طرف و اطلاع بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فتاوا و فقه ساير فرق اسلامى از طرف ديگر موجب مى‏شد كه گاه اتفاق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‏افتاد حديثى طرح مى‏شد و ابتدا يكمعنا و مفهوم از آن به نظر مى‏رسيد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ولى بعد معنای دیگری پیدا می‌کرد(34</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">تحلیل در موقعیت صدور حدیث</span></b><span dir="LTR"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span lang="AR-SA">بی گمان فضا شناسی صدور حکم در آیه و روایت در فهم آن اهمیت بسیار دارد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">این فضا شناسی گاه موجب توسعه و گاهموجب تضیق حکم می‌گردد، خصوصاً در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صورتی که از ارتکازات مخاطبان استفاده و گفته شود وقتی این حکم بیانشده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مردم این گونه می‌فهمیدهاند. نمونه این روش در تحلیل‌های فراوان صدور حدیث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">در کتاب‌های ایشان دیده می‌شود. مثلاً در جایی نوشته‌اند،با توجه به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحولاتو تغييرات ساختارى جامعه كه چه‌بسا موجب تغيير موضوع احكام شرع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌گردد، سزاوار است فقيه واقع‌بين درمقام استنباط حكم و تنقيح موضوع كلى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن ضمن بررسى آراى فقها و صاحب‌نظران و حقوق‌دانان متدين، به محيطتشريع و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شرايطصدور روايات و نقش احتمالى آن‌ها در تشريع حكم و نيز به قرائن حالى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">يا مقالى موجود در متون دينى توجه نمايد.بديهى است استفاده از منابع فقه و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روايات با چنين ملاحظاتى منشأ استنباط‌های مفيد و كارسازى خواهد بود.(35</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) </span><span lang="AR-SA">چنانکه در ضرورت نصب امام جمعه می‌نویسد:شیوه و روش از عصر پیامبر تا زمان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خلفا چنین بوده و در اذهان تمام مسلمین حتی اصحاب ائمه همین معناارتکاز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">یافتهو اگر غیر این بود، باید پیامبر و ائمه این ارتکاز را اصلاح کنند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: «</span><span lang="AR-SA">فكان جميع الأخبار الصادرة عنهم عليهمالسلام ملقاة إلى الذين ارتكز في</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">أذهانهم كون إقامة الجمعة من خصائص الخلفاء و الأمراء و لم يكن يخاطر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ببالهم جواز إقامة سائر الناس لها. فلوكان حكم الله و رأي الأئمة عليهم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">السلام على خلاف ذلك لكان يجب عليهم بيان ذلك و تكراره و الإصرار عليهو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">إعلام أصحابهمبأنّه يجب على جميع المسلمين السعي في إقامتها و أنها لا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تختص ببعض دون بعض، كما استقر على ذلك سيرتهم عليهمالسلام في جميع المسائل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">التي خالف فيها أهل الخلاف لأهل الحق كمسألتي العول و التعصيب و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نحوهما(36</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>)» .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">گاهی این فقه الحدیث به کاوش در موقعیت حدیث و شرایط خاصتاریخی و یا بیان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ملاک و تعلیل‌های موضوع بود. ایشان معتقد بود عللی كه در احكام جزائى وغیر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جزائی فراوان آمدهاست و نيز ارتکازهایی که در كنار اين احكام وجود دارد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">در مقام استنباط احكام، به عنوان قرينه‌اى متصل نقش مهمىدر توسعه و يا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تضييقمدلول آيات و روايات دارد، بلكه در مواردى اساساً حكم شرعى حدوثاً و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بقائاً دائرمدار آن‌ها مى‌باشد. البتهروش نيل به اهداف و اغراض شارع از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اين احكام با توجه به تغيير و تحول روزافزون جوامع در ابعاد مختلف ممكناست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">متفاوت باشد(37</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">یا روش فقهى ایشان در اجرا پذیری احکام و تعیین جغرافیایحدیث جالب توجه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. لذا ایشان می‌نویسد: ممكن است بعضى از مجازات‌ها به خاطر عدمتبيين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">درست از اهداف آنيا عدم اجراى صحيح آن، موجب بدبينى به اصل شريعت و وهن آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">گردد؛ در چنين فرضى از اجراى آن، هرچند به طور موقت و تازمان تبيين فلسفۀ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حكم و آماده شدن محيط، بايد خوددارى شود. در برخى از روايات از حضرتعلى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عليه السلام نقلشده است كه فرمودند: «نبايد حدود الهى در سرزمين دشمن بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">كسى اجرا شود، زيرا ممكن است شخص مجرم در اثر اجرای حدّگرفتار حالت عصبى و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روحى شده و به دشمن ملحق شود».(38) از اين قبيل روايات استفاده مى‌شودكه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اگر اجراى حدّ درزمان يا مكان خاصى عوارض منفى براى فرد يا جامعۀ اسلامى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">در پى داشته باشد، موقتاً بايد ترك شود(39</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">موضع گیری در برابر اخباریان</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">آیت الله بروجردی تعلق ویژه به مکتب اصفهان و جریانتاریخی آن از زمان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مجلسی دوم به بعد داشت. اگر کسی مطالعه‌ای در تاریخ علوم دینی اصفهان و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تألیف آثار حدیثی در اصفهان و تأثیر آنرا در علمای اصفهان داشته باشد، در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌یابد که جریان حدیث گرایی حتی تا امروز در شهر اصفهان چقدر قوی وتأثیر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گذار بوده است، بااین همه می‌توان موضع علنی و شفاف آیت الله بروجردی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شاگردانش را در برابر جریان اخباری گری و تحلیل‌های مختلفاز موضع فکری و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نقد حدیث گرایی آنان، تحلیل و نقد روایات و بسنده نکردن به ظاهر حدیث و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسائل مختلف آن را مشاهده کند، اطمینانپیدا می‌کند که رویکرد حدیثی این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مکتب از سنخ مکتب اصفهان اخباری نیست، که به دو نمونه آن اشاره می‌گردد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">این موضع گیری در شاگرد ایشان نیز دیدهمی‌شود، هر چند که توجه به اخبار و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گذر نکردن از آن در ایشان فراوان دیده می‌شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">تحلیل تاریخی در پيدايش اخباری گری در شيعه</span></b><span dir="LTR"><br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">تحلیل تاریخی بستر پیدایش و نقد اخباریون در وجوهمختلف آن. در این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">زمینه ایشان اخباریون را بسیار شبیه به حسیون در مکتب فلاسفه غرب می‌داند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">در این زمینه استاد مطهری می‌نویسد: «آيتاللَّه بروجردى اعلى اللَّه مقامه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در بروجرد بودند و به قم نيامده بودند، يك روز سخن از همين فكراخباریون</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شد. ايشاندر ضمن انتقاد از اين فكر، فرمودند كه پيدايش اين فكر در ميان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اخباریون اثر موج فلسفه حسى بود كه دراروپا پيدا شد. اين را من آن وقت از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ايشان شنيدم، بعد كه به قم آمدند و درس اصول ايشان به بحث حجيت قطعرسيد من</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">انتظارداشتم دوباره اين مطلب را از ايشان بشنوم، ولى متأسفانه چيزى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نگفتند(40</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از نکات جالب توجه دیگر، بازگویی خطر این جریان که چگونهمی‌تواند در عالم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تشیع خطر آفرین شود و خردگرایی و نقادی دینی و رشد علمی را به افولببرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">مطهری در این بارهبارها نوشته است که زيان اخباری گری، اين تعصب افراطى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">احمقانه‏اى كه راجع به اخبار پيدا كردند كه صحيح و ضعيفرا با هم يكى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دانستند،يكى از آن جریان‌های فكرى خطرناكى است كه در دنياى اسلام پيدا شد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اثرش هم جمود فكرى است، همان چيزى كهالآن ما به آن مبتلا هستيم. این‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به عالم تشيع سرايت مى‏كند(41</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">موضع گیری در برابر تحریف</span></b><span dir="LTR"><br /><br />2- </span><span lang="AR-SA">موضع گیری در برابر اندیشه تحریف قرآن: این برخورد ازدو جهت قابل توجه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است، یکی موضع گیری و نقد ادله تحریف و نقد روشی کسانی که به صيانت اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کتاب ترديد وارد ساخته، و به قرآن تمسکنکرده و به روایات متواتر و قطعی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ارجاع، توجه نکرده و به دو کتاب از کتاب‌های وضاعیین و غلات همچون احمدبن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">محمد سیاری استنادکرده که ضعف و سستی آن آشکار است،(42</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) </span><span lang="AR-SA">ونکته دیگر سوء</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استفاده‌ایکه از این کار می‌شده، و موجب خدشه دار شدن قداست قرآن می‌گردد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">در این باره استاد مطهری در باره عملآیت الله بروجردی نوشته‌اند: «چند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سال پيش، این‌ها مشغول به چاپ كردن قرآن خودشان، بودند، آيت اللَّهبروجردى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">متوجهشدند و فوراً جلو چاپش را گرفتند. وای به حال اينكه قرآن‌ها چاپ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‏شد، مى‏گفتند مسلمان‌ها كه مى‏گويندقرآن ما تحريف نشده است، حالا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خودشان يك قرآن ديگر در آورده‏اند كه با قرآنى كه دارند خيلى اختلاف</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارد(43</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">مبانی مهم فقهی و رجالی مکتب</span></b><span dir="LTR"><br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">سیره عقلا</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">از ویژگی‌های این مکتب توجه به عقل و سیره عقلا است. ایشاندر بحث کشف و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استنباطمناطات احکام معتقد است، بنا بر نظر عدليه كه قائل به حسن و قبح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ذاتى افعال و امكان درك آن‌ها توسط عقلهستند، احكام شريعت به حسب واقع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تابع مصالح و مفاسدى است كه ملاكات احكام و از سلسله علل آن بوده واحكام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حدوثاً و بقائاًدائرمدار آن‌هاست. اين ملاک‌ها گرچه نسبت به جزئیات احکام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">عبادى و بخشى از امور غير عبادى قابل كشف قطعى نيست و ازاين رو طبق اصل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اوّلى چنين احكامى ثابت و غيرمتغيرند، ولى مصالح و فلسفۀ بعضى ديگر از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">احكام به ویژه احكام اجتماعى و جزائىاسلام براى عقلِ صائبِ جمعى انسان‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كه به دور از نفسانيات و جمود بوده و آگاه به فضا و محيط تشريع و شرايط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گوناگون آن باشند، قابل كشف و دسترسى مى‌باشند،و با اطمينان مى‌توان گفت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: </span><span lang="AR-SA">اين‌گونهاحكام داراى اسرار مرموز و غيبى و غير قابل فهم براى انسان‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نمى‌باشند؛ بلكه بخش عمده‌اى از آن‌هاامضايى است كه قبل از شرع، عقل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خدادادى انسان كه حجت كبراست به آن‌ها راه يافته و مورد تأييد شرع وشارعِ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خالقِ عقل نيز قرارگرفته و به لحاظ توانايى عقل بر درك اجمالى ملاكات و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">علل اين‌گونه احكام است كه در بسيارى از ادلّۀ نقلى بهعلل ارتكازى و قابل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فهم آن‌ها اشاره شده است.(44) از سوی دیگر، موضع گیری نسبت به موضع آیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الله بروجردی در باب سیره عقلا قابل توجهاست. در این باره می‌گوید: ایشان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سیرة عقلا را در یک نوع نگاه آلی می‌داند و آن‌را حجت مستقل نمی‌داند. برای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عقل نیز زمینه‌ای جهت مصدریت مستقل نمی‌بیندو معتقد است که آنقدر ما منبع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">داریم که در فقه کاربرد نیازی به آن نداریم. شرایط اعتبار منابع هم در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دیدگاه ایشان با بقیه فرق می‌کند.(45) البتهایشان تأکید به جایی داشتند،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که اگر بنای عقلا وثوق و اطمینان بیاورد، افزون بر این که امضای خاصشارع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را لازم ندارد وعدم ردع کلی هم کافی است، به جز امور عبادی، از اسرار غیبی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نیست تا نتوانیم وجه قبول عقلا از این معاملات را بفهمیم،بلکه معاملات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">برایرفع نیازهای جامعه است. از این رو عمل آنان وجه روشن دارد و می‌تواند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قابل وثوق و قبول شارع باشد(46</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br />2- </span><span lang="AR-SA">حجیت اخبار حدیث</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی از موارد تفاوت ایشان با مکاتب دیگر فقهی در چگونگیحجیت حدیث است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">حدیث یا متواتراست. ایشان خبر متواتر را خبری می‌دانستند که در هر طبقه آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">قدر روایت نقل کرده باشند که تواطی آن‌ها عادتاً بر کذبمحال باشد، نه این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که تواتر در هر قرن کافی باشد. و خلاصه می‌فرمودند: آن تواتری حجت ویقین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آور است که بر اساسهمین طبقه بندی استاد و شاگرد باشد.(47) در این صورت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تواتر به سادگی یافت نمی‌شود. لذا ایشان تأکید می‌کردندتواتر به معنای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کثرت روات در هر طبقه به اندازه‌ای که «یمتنع تواطؤهم علی الکذب» خیلیکم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. در اعتبار اینحدیث، باز نکته دیگری داشتند و آن این که منقول در اصول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">متلقات و کتبی باشد، که دست به دست رسیده باشد.(48) درثانی مثلاً درباره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حجیت خبر واحد غالباً حجیت آن را فی‌الجمله می‌دانند. ولی خیلی بهموضوع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دقت نمی‌کنند. لذابه تعبیری در باره احادیث آیت الله بروجردی این اعتبار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">را فی‌الجمله را می‌داند. وی می‌گوید سیره عقلا آن است کهبر اساس وثوق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عقلاییآن‌را حجت بدانند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">همچنین در باب منابع حدیث نوشته‌اند : آية اللّه بروجردىاگر روايتى در كتب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اربعه نيامده بود، به آن اعتنا نمى‌كرد، مى‌فرمود: كتب اربعه از جوامع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حديثى نقل شده كه در همه اعصار خوانده مى‌شدهاست؛ ولى اينكه مثلاً يك كتاب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آورده‌اند خدمت مرحوم مجلسى به عنوان صحيفة الرضا تأليف مرحوم صدوق،آيا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">واقعاً آن كتابصحيفة الرضا بوده است؟!(49) حضرت آية اللّه بروجردى رضوان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اللّه عليه، در ضمن «مبحث لباس مصلّى» و «ما لا تتمّ فيهالصّلاة» كه بحث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌كردند، فرمودند: ما نمى‌توانيم مثلاً با يك روايت كه در يك كتابهست، در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسألهنظر قطعى ابراز كرده و فتوا بدهيم، اگر در يك مسأله پنج و شش روايت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باشد، تازه مى‌فهميم كه از معصومين (ع) ومثلاً امام صادق (ع) در آن زمينه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مطلبى صادر شده است(50</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر ایشان معتقد به حجیت روایات از باب وثاقت درحدیث است و نه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">وثاقتراوی(51) و در این جهت فرقی میان اخبار در منابع شیعه و اخبار رسیده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از منابع اهل سنت نیست و لذا ایشان می‌گویددر صورتی که معارضی با روایات</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اهل بیت نداشته باشد، معتبر است. و يظهر من شيخ الطائفة «ره» جوازالعمل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بالأخبار المرويّةمن طرق العامّة عن أمير المؤمنين عليه السّلام و الأئمّة</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">المعصومين من ولده عليهم السّلام، إذا لم يكن هنا منطرقنا أخبار تخالفها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">أو إجماع على خلافها. و يمكن أن يقال به وجود هذا الملاك فيما رووه عن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">النبيّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّمأيضا(52</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /></span><span lang="AR-SA">از اینجا مرز ایشان با مکتب فقهی اصفهان و نجف روشن می‌شود،نه حدیث را بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مبنایوثاقت راوی حجت می‌داند و نه نقل آن را در هرکدام حدیثی اعتنا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کنند. و نه حجیت حدیث را محدود بهمنابع شیعی می‌داند. کسانی که ایشان و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استادش را متأثر از جریان حدیثی دانسته‌اند، اشتباه گرفته‌اند. موضعایشان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اولاً کتاب‌هایاربعه است و آن هم با نقد و وارسی، ثانیاً تکیه به الفاظ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نیست، و ملاک بر وثوق است که با چند خبر حاصل شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br />3- </span><span lang="AR-SA">علم فقه علمی تاریخمند</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">منظور از تاریخ مندی علم فقه، تأثر این علم از حوادث وجریانات اجتماعی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نیازها و پرسش‌های راویان و شیوه استنباط فقها و ناظر به نزاع‌های عامهو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اتفاقات تاریخی وتشریع احکام مناسب با مصالح و نیازهای عصری به ویژه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">احکام غیر عبادی است.(53) از روش تحلیل تاریخی ایشان ایننکته را به خوبی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌توان استنباط کرد.(54) چنانکه خود ایشان به لحاظ سابقه یک علم و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نام‌گذاری ها این عنایت را دارد که نشاندهد چگونه در بستر تاریخی علمی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پدید می‌آید و با چه مشکلاتی مواجه می‌شود، نمونه این بحث را در بارهعلم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کلام مطرح می‌کند(55</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /></span><span lang="AR-SA">و از جهتی دیگر آیت الله منتظری معتقد است صدور حدیث کهپشتوانه و مستند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این احکام است، گاه در شرایط خاص صادر شده و اگر فقیه به آن توجه نکند،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قلمرو دلالت حدیث را در نمی‌یابد. فقیهباید سیر شکل گیری فتوا را که بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اساس کنش‌ها و واکنش‌ها پدید آمده، بداند و حساسیت‌های آن در بسترحوادث را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بشناسد.مثل کلمه اجتهاد و قیاس قبول و رد آن در تاریخ فقه یکسان نبوده و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در بستری از واکنش‌ها و اتفاقات شکلگرفته است. از عصر ائمه تا زمان شیخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کلمه اجتهاد مطرود بوده و کسی می‌گفته اجتهاد می‌کند، مذمت می‌شده است.(56</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) </span><span lang="AR-SA">ایشان در باره قیاس می‌گفته است کهتنقیح مناط و الغای خصوصیت و یا دلیل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اولویت خودش یک قیاس است که اسمش را برداشته و نام دیگری گذاشته‌اند(57</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر به اجماع و شهرت و جایگاه آن را می‌توان اینگونه منزلت بخشید</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">لذا برخلاف بعضیکه اصولاً تاریخ را در بر داشت فقهی دارای محلی از اعراب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نمی‌دانند. بر این اساس ایشان اجماع و شهرت را به عنوانمنابع قبول دارند و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">همچنین در باره شهرت نیز آن‌را به اصول متلقات، بر می‌گرداند و شهرت‌های</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این چنینی را در بستر پذیرش اصحاب ازروایت می‌پذیرد و حتی می‌گوید فتوای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">برخی از علمای اقدم حتی مثل فقه الرضا و یا مقنعه از متن حدیث گرفتهشده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. گرچه شهرت‌هاییکه منصوص نیستند و صورت مسئله بعد از عصر حضور مطرح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شده و به صورت اجتهادی فتوا داده‌اند را حجت نمی‌داند. امادو بخش منصوص یا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نزدیک به منصوص را می‌پذیرد و بر اساس تفسیر ایشان اجماع و شهرت بسیار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نزدیک می‌شوند. آيت الله العظمى منتظریدربارۀ اجماع مورد قبول شيعه بارها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌فرمودند: مسائلى كه در فقه شيعۀ اماميه عنوان گرديده به دو گونه است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>:<br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">مسائل بنيادين و اصلى كه از ائمه معصومين (ع) به دستما رسيده است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />2- </span><span lang="AR-SA">مسائل فرعى كه فقهاى ما از مسائل اصلى استنباط واستخراج نموده‌اند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">فقهاى پيشين ما به ویژه شیخ طوسی، در تأليفات فقهى خويشفقط مسائل قسم اول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را مى‌نوشته و نقل مى‌كرده‌اند و در نقل حتى به آوردن عين الفاظ رواياتدقت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و محافظت داشتند تاتغييرى در مفهوم آن ايجاد نگردد، به گونه‌اى كه اگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">كسى کتاب‌های آن‌ها را از نظر مى‌گذرانيد مى‌پنداشت كه بهطور كلى این‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اهل اجتهاد و نظر نبوده و متأخرين از متقدمين تقليد مى‌كرده‌اند(58</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br />4- </span><span lang="AR-SA">اهتمام به علم طبقات حدیث از ویژگی‌های حدیث شناسی</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">توجه به علم طبقات، یکی دیگر از ویژگی‌های این مکتب وتأثیر گذار در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جریان‌هایدیگر رجال شناسی بوده است. کتاب معجم رجال آیت الله خویی پس از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کتاب آیت الله بروجردی و تأکیدهای فراوانایشان نوشته شده و اهمیت آن برای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اهل نظر در شناخت صحت حدیث روشن است. آقای خویی در قسمت آخر رجال خودتمام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات یک راوی راذکر می‌کردند تا معلوم شود؛ از این راوی چه روایاتی نقل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شد، اما آیت الله بروجردی در طبقات خود رجال را به صورتاستاد و شاگردی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دوره به دوره و در متوسط سن30 سال نقل می‌کردند، و در هر طبقه آنان رابه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کبار و صغار تقسیممی‌نمودند(59) و نتیجه این روش اولاً تشخیص سقط در اسناد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">روایت بود، در ثانی، با این روش، شناختی از متشابهات دررجال، پیدا می‌شد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مثلاً این فرد حسن است، یا حسین که در برخی از نسخه‌ها اختلاف است و یا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این فرد مروی عنه، نام پدرش کیست، درترتیب طبقات مشخص می‌شد.(60) ثالثاً،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">امکان تحمل حدیث روشن می‌شود، مثلاً می‌شود تشخیص داد که این راوی اگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بخواهد از فلان مرد حدیثی را نقل کند،باید در سنی باشد و حافظه و قدرت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ذهنی داشته باشد که تحمل حدیث کند(61</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">این شیوه را شاگرد ایشان آیت الله منتظری بکار می‌گرفت،مثلاً گاهی چنین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌گفت: «ابى عبد اللّه برقى» همان «محمد بن خالد برقى» است كه از طبقۀشش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">يا هفت راويان بودهاست؛ هر چند كه آيه اللّه بروجردى او و پسرش احمد، هر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">دو را در طبقۀ هفتم مى‌دانست، يعنى معاصر امام جواد (ع)،و معتقد بود اينان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تفاوتى در طبقه روايتى با همديگر ندارند.(62) یعنی روش ایشان وشاگردانش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دربررسی سند ذکر طبقه و تعیین جایگاه نقل حدیث برای کشف وثوق به خبر و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ایمنی از جعل واضعان حدیث بود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">توجه به مقاصد شریعت در استنباط احکام</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">توجه به مقاصد شریعت در استنباط احکام حائز اهمیت است، کهگاه فقیه از روح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات استفاده می‌کند و در میان دو احتمال یکی را ترجیح می‌دهد. آیتالله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">منتظری در احکاماجتماعی به این موضوع اهمیت بسیار می‌دهد و بارها از آن در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">استناد حدیثی خود استفاده می‌برد، به عنوان نمونه ایشاندر تعیین مقدار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دیه می‌نویسد، يكى از هدف‌هاى تشريع ديه رفع خصومت در زمينۀ انتقامگرفتن و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ارضایمجنى‌عليه يا وارثان او است و چنين هدفى هرگز در مخيّر گذاشتن جانى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بين امورى كه تفاوت آن‌ها از نظر مالىفاحش است محقق نخواهد شد، به خصوص كه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌دانيم اكثر افراد در امور مالى کم‌ترین را انتخاب مى‌كنند(63</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span dir="LTR"><br /></span><span lang="AR-SA">این مسئله گاه وابسته به شناخت موضوع است. گرچه موضوعشناسى در رديف علوم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مورد لزوم مجتهد شمرده نشده، و می‌گویند شأن فقیه دخالت در موضوع نیست،ولى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آگاهی از موضوعِمقومِ استنباط صحيح و درست است؛ زيرا ده‌ها عوارض،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">قيودات، ملاكات و مصالحى كه شرع بر حفظ و توجه به آن‌هانظر دارد و ممكن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است در وقتى با موضوع باشد تأثیر گذار در حکم باشد و در جایی دیگر آنقیود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">همراه موضوعنباشند، این آگاهی موجب می‌شود که به هنگام استنباط فقيه را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ملزم ‌كند كه دريافت و شناخت صحيحى از موضوع داشته باشد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">نمونه‌ای از تحلیل شناخت موضوع</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">روش آیت الله منتظری این چنین است که گاه برای تشخیص حکمبه ابعاد موضوع و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">منابع آن توجه می‌کنند. ایشان کتابی در باره مسائل وقت و تشخیص هلالدارد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">در این بخش مباحثیدر حوزه مسائل هیئت است. به عنوان نمونه تحلیلی در باره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">معنای افق، می‌نویسد: در اصطلاح أهل هیئت دارای دو معنياست: اوّل: افق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حقيقيّ، که محيط در دائره و نصف كرة زمین است و به دو نصف متساوي تقسیم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌شود به گونه‌ای که با کشیدن خطّ قائمبر رئوس أهل هر ناحيه بر مركز این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دائره است. و دیگری: افق محلي است، که منظور از افق در اینجا همین معنا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. و هو اکبر دائرة صغيرة على سطحالأرض يراها أهل كلّ ناحية موازية</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">للدائرة العظيمة، آنگاه خصوصیات و دیدگاه‌های دیگران را مطرح می‌کند واز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن نتیجه گیری فقهیمی‌کند(64</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">لوازم اطلاع و احاطه به موضوعات ‏</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">نکته دیگر در زمینه مقدمات شناخت موضوع است. درست است کهفقيه و مجتهد كارش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استنباط و استخراج احكام است، اما اطلاع و احاطه او به موضوعات،نیازمند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شناختمسائل دیگر و از آن جمله تنقیح مبانی و جهان بينى‏ و پیش فرض‌های خود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. زیرا استنباط در فتوا منوط به شناختاطراف و جریانات مرتبط با موضوع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. فقيه بايد احاطه كامل به موضوعاتى كه براى آن موضوعات فتوا صادر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‏كند داشته باشد. اگر فقيهى را فرضكنيم كه هميشه در گوشه خانه و يا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مدرسه بوده و او را با فقيهى مقايسه كنيم كه وارد جريانات زندگى است،اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هر دو نفر به ادلّهشرعيه و مدارك احكام مراجعه مى‏كنند، اما هركدام يك جور</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">و يك نحو به خصوص استنباط مى‏كنند(65</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">بنابراين، سد ثغور موضوع نيز وظيفه فقيه است. او، بايدحدود موضوع را كه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لسان دليل آمده مشخص و تعيين موضوع كند. به گفته شهيد صدر: «رابطهموضوع و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حكم،به سان علاقه بين سبب و مسبب است، مثل آتش و حرارت. همان گونه كه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسبب بنيادش بر سبب است، حكم نيز، برموضوعش مبتنى است؛ چه علیت حکم و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استمرار و انقضاى آن منوط به موضوع است» بر اين اساس، رتبه موضوع پیش‌تراز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حكم است. فقيه تاموضوع را با تمام شرايط و خصوصيات نشناسد، مقومات موضوع و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">آنچه را در ساختار آن مؤثر است در نيابد، چه بسا حكمىصادر كند كه همخوان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">با آن موضوع نباشد(66</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">تحلیل در منابع و اقوال اهل سنت</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">تحلیل این کتب این است که خلاف شیخ طوسی و غنیه ابن زهرهو انتصار سید</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مرتضیدر مقابل اهل سنت باشد. و این بزرگان در این گونه کتاب‌ها در نظر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نداشتند که آرای شیعه را به عنوان اصولمتلقات مطرح کنند، بلکه بنایشان در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این کتاب‌ها نوعی مقابله با اهل سنت بود و هدفشان جنگ و مجادله و مقهور</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کردن طرف مقابل، در نتیجه آگاهی از کتباهل سنت برای تشخیص اجماع‌های شیخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در این کتاب‌ها است.(67) از سوی دیگر تحلیل آيت اللّه العظمى بروجردىکه از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">وی نقل كردند كهكليه روايات اهل سنت در احكام فقهى، بيش از پانصد روايت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نيست كه مسلّماً نظر ايشان به رواياتى است كه منتهى بهشخص رسول اكرم (ص</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) </span><span lang="AR-SA">مى‌شود. و درنتيجه، مجبور شوند به اصول موهونى چون قياس و استحسان روى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">آورند(68</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">اهمیت آگاهی و تتبع در این منابع، اقتضا می‌کند که گاهروایتی متفرد در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">منابع حدیثی یافت می‌شود که با آشنایی با فتواها و روایات عامه و تاریخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تطورات مسأله در تحصیل وثوق و اطمیناننقش دارد. اگر با تتبع در روایات و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فتواهای عامه و خاصه و... در مسئله‌ای وثوق حاصل نشد، از باب این کهشریعت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سمحه جلوی احتیاطمطلق را گرفته، باید ظن مطلقی بشویم.(69) بر اين اساس،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">فقاهت تتبعی و نقادانه منابع گوناگون تكامل پذير و پویادر برابر یافته‌های</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جدید با نگاه‌های درونی و پیرامونی متن است. امروز دیگر مانند گذشتهنیست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که بر فقیه کتاب ونظری پوشیده بماند، پويايى فقه، عرضى نيست، طولى با نگاه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">به اطراف است. خلع و لبس نيست، لباسی پس از لباس دیگر است(70</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>). .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">تأکید بر کاوش‌های شهر شناسی راویان در استنباط و فهمروایات</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">از آنجا که این مکتب به آگاهی بر روایات و جهت آن اهمیتبسیار می‌دهد، به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این که این روایت از چه کسی نقل شده و او چه کسی بوده و در چه شهریزندگی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌کرده و در آنشهر چه مسائلی مطرح بوده و فضای دینی و اعتقادی آن چه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">بوده، توجه داشتند، بررسی می‌کردند که این راوی از اهلبصره است و یا کوفه و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در کوفه آن زمان چه می‌گذشته و یا این فرد اگر شامی باشد، چنین و چنان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. این راوی خراسانی است و در خراسانآن مسائل می‌گذشته است. استاد مطهری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌نویسد: معظم له تشريح مى‏كرد كه اين شخصى كه اين سؤال را از امامكرده،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اهل فلان شهر يافلان منطقه بوده و در آنجا مردم تابع فتواى فلان فقيه از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">فقهاى عامه بوده‏اند و فتواى آن فقيه اين بوده است، و چونآن شخص در آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">محيطبوده و آن فتوا در آن محيط شايع بوده پس ذهن وى مسبوق به چنان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سابقه‏اى بوده، پس مقصود وى از سؤال اينبوده كه سؤال كرده و جواب شنيده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">وقتىكه معظم له اين جهات را تشريح مى‏كرد و به اصطلاح روحيه راوى را تحليل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‏كرد، مى‏ديديم كه معنى و مفهوم سؤال وجواب عوض مى‏شود و شكل ديگرى به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خود مى‏ گيرد(71</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">تحلیل و تثبیت منابع</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی از کارهای تحلیلی مکتب قم، و به تبعیت آن آیت اللهمنتظری، تحلیل در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">منابع و تعیین جایگاه هر کتاب برای برخورد مناسب با آن در استنباط است.یکی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از این موارد، توجهبه فقه قدما و تحلیل آن بود. در اين باره مى‌توان شیوه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تحلیل در کتاب‌هایی همانند مقنع و هدايه و الفقيه شيخصدوق و مقنعۀ شيخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مفيد و رسائل علم الهدى و نهايۀ شيخ طوسى و مراسم سلار و كافى ابىالصلاح و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مهذبابن براج و ساير کتاب‌هایی از اين قبيل را از نظر گذرانيد(72</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">به همین دلیل آیت الله بروجردی تلاش داشت که این منابع رااحیا کنند،(73</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) </span><span lang="AR-SA">یا ایشان کتاب‌هایآنان را تحلیل و جایگاه و اهداف هرکدام را نشان می‌داد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مثلاً در مورد کتاب‌های شيخ مانند: نهایه، تهذیب، واستبصار مى‌فرمود: در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">واقع شيخ، در زمينه فقه سه كتاب نوشته كه براى هر يك از آن‌ها هدفى جزهدف</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دو كتاب ديگر داشتهاست. یا در باره کارهای قدما بحث مبسوطی داشتند و برای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">این که جایگاه این کتب را نشان دهند، به تحلیل این کتبروی می‌آوردند که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این سبک از بیان از ویژگی‌های این مکتب است. مثلاً می‌گفتند، شيخ دركتاب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مبسوط خويش گام‌هاییرا در جهت گسترش و بيان مسائل تفريعى فقه برداشت، شيخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">در مقدمۀ همين كتاب مبسوط مطالبى مى‌فرمايند كه خلاصۀ آناین‌گونه است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: «</span><span lang="AR-SA">استمرار اين سيرهدر بين اصحاب ما به گونه‌اى شده بود كه سبب طعنۀ مخالفين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ما گرديده و بدين سبب پيوسته فقه اصحاب ما را مورد تحقيرقرار مى‌داده‌اند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">با اينكه تمام آنچه آنان در کتاب‌های خويش متذكر شده‌اند در اخبار و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روايات ما موجود مى‌باشد و تمام آن فروعىكه با آن کتاب‌های خويش را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">انباشته‌اند اصول آن در کتاب‌های ما موجود است و فروع‌ها را نيز از آن‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌توان استخراج و استنباط نمود.(74) یاایشان برای کتب اربعه جایگاه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ویژه‌ای قائل بود و استدلال می‌کرد که این کتاب‌ها در میان اصحاب دستبه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دست می‌شده و درمعرض علما قرار گرفته است. مثلاً آیت الله منتظری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">می‌فرمودند: آيه اللّه بروجردى فرموده‌اند، آن اعتمادى كهبه كتب اربعه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هست،به غير كتب اربعه نيست، و اضافه مى‌كردند: «مثلاً يك كتابى است كه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فلان گوشۀ هندوستان کتابی (مثل جعفریات)(75)بوده و پشتش هم نوشته شده است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از امام صادق (ع) است، ما چطور مى‌توانيم به طور قطعى حكم كنيم كه ازامام</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صادق (ع) است، خيلىنمى‌شود اعتماد كرد».(76) اگر کتابی پیش استادی با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اسناد پی در پی بر صحت و سلامت آن نباشد و خوانده نشود،در این صورت چگونه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌توان اعتماد کرد که مال این نویسنده است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر در تحلیل اقوال وقتی به توصیف کتاب‌های قدمامی‌پرداخت، در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بارهکتاب‌های شیخ در جاهای مختلف سخن گفته شده، از آن جمله می‌گفتند: به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اين ترتيب كه نهايه را تنها براى ارائهدیدگاه‌های امامان، عليهم السلام، و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خلاف را براى بيان فتاواى مسلمانان، و مبسوط را براى يادآورى فروع ونتايج</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> [</span><span lang="AR-SA">فتواهاى معصومان (ع)]نوشته است و روشن است كه پرداختن به اين فروع و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">پيامدها، عکس‌العملی بوده در برابر اهل سنّت كه بر شيعهخُرده مى‌گرفتند و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌گفتند کتاب‌های فقهى شيعه، از ذكر فروع خالى و عارى بوده و تنها دربر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارنده مضمون صريحرواياتند؛ از اين روى شيخ، كه خداوند اجر بسيارش دهد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نیکی‌هایش افزون سازد، به منظور زدودن اين لكّه از پيشانىفروزان شيعه به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نگارش كتاب مبسوط پرداخت و به همين خاطر، سزاوار است كه در مورد اينفروع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به نوشته‌هاى اهلسنت نيز مراجعه شود، تا هم چگونگى ورود اين مباحث به حوزه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شيعى روشن شود و هم با كاوش در روايات نقل شده دليلى هرچند اشارت وار بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن‌ها يافت گردد(77</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">اهتمام به قرآن</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی دیگر از ویژگی‌های این مکتب توجه مجدد به قرآن است. برخلافمکتب نجف که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">درآغاز بحث که به دنبال مقتضای اصل است، این مکتب به دنبال این است که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آیا آیه‌ای به صراحت و یا عمومات واطلاقات دلالت بر حکم دارد و اگر دارد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حد آن چیست. این جریان تا علامه حلی و محقق اردبیلی بسیار بارز و طبیعی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پیشرفته است. کتاب تذکره را مشاهده کنیدکه شیوه بحث از قرآن شروع می‌شود،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اما این شیوه و عنایت به قرآن آرام آرام به ویژه پس از دولت صفوی وظهور</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گری کاهش می‌یابد،تا جایی که به تعبیر علامه طباطبایی پایه‌های علوم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اسلامى; به ويژه فقه و اصول فقه را به گونه‌ای تنظيم كردهكه نيازى به قرآن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نباشد تا آن جا كه فردى بتواند در تمام مدت عمر خود تحصيل كند و بدوننياز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به قرآن و يا کم‌ترینمراجعه به قرآن به پايه اجتهاد برسد. لذا ایشان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">می‌نویسد: می‌نویسد: «اگر كسى با چشم بصيرت در اين علومنگاه كند درمى يابد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كه آن‌ها چنان تنظيم شده‌اند كه اصلاً نیازی به قرآن ديگر ندارند، حتى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ممكن است كسى تمام اين علوم را بخواند،مانند، صرف، نحو، بيان، لغت، حديث،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">رجال، علم درايت، فقه و اصول و نهايت اين رشته‌ها را طى كند و صاحبنظرى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ماهر شود با همهاین‌ها نيازى به قرآن نداشته باشد و قرآن را نخواند و حتى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مصحف را لمس نكند».(78) این سبک توسط مکتب قم مجدداً شروعشد، و با بازگشت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به قرآن، نقطه عطفی تاریخی در سبک اجتهاد شد. در سبك استنباط، در هربحثى،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ابتدا آيات ‌مربوطرا مطرح مى‌شود، سپس روايات را جدا جدا مورد بررسى قرار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مى‌دهند. از فتاواى فقها شيعه، رضوان الله تعالی علیهم،پس از بحث قرآنی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بهره مى‌گيرد و گاه به فتاواى فقها عامه نيز، اشاره می‌کند مرحوم آيتاللّه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بروجردى نيز، چنينروشى داشت(79</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">روش آیت الله منتظری در بحث و درس و نگارش روش استاد خودبود و در آغاز بحث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از قرآن شروع می‌کردند و پس از بحث در جوانب آیه و دلالت آن به سراغمنابع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دیگر می‌رفتند وهمچنین با تمسک به عمومات کمتر جایی برای اصول عملیه باز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">می‌کردند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">موضع این مکتب نسبت به اخبار آحاد</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">در بسيارى از مسائل اين بحث، شمارۀ اخبار و روايات بهاندازه‌اى زياد است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كه در مجموع علم اجمالى پيدا مى‌كنيم به اينكه برخى از آن‌ها از معصومصادر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شده و ما از اينموضوع به عنوان «تواتر اجمالى» ياد مى‌كنيم، اين مقدار در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اثبات اصل موضوع مورد بحث و مورد استدلال كفايت مى‌كند،هر چند نتوان به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مضمون جداگانه تك تك اين روايات استناد نمود(80</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">از كلام شيخ الطائفه (شيخ طوسى ره) چنين بر مى‌آيد، بهرواياتى كه از طريق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سنت از امیرالمؤمنین و ساير ائمه معصومين (ع) نقل شده، عمل كردن روا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌باشد، مشروط بر اينكه از طريق شيعه،روايات و اجماعى كه مخالف آن باشد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">وجود نداشته باشد. ظاهر اين است كه در رواياتى كه راويان سنت، ازپيامبر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اكرم(ص) نقل كرده‌اند نيز اين ملاك وجود دارد(81</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی از نکات جالب در نقد روایات، تحلیل در باره شخصیتراویان حدیث در این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مکتب است. مثلاً از قول استاد خود نقل مى‌فرمود: روايات عمار ساباطى،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بيشتر، اضطراب در متن دارند، زيرا عمارساباطى عجم بوده است [اهل ساباط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مدائن و نمى‌توانسته‌اند حديث را با تمام آن ویژگی‌هایی كه از امامصادق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> (</span><span lang="AR-SA">ع) مى‌شنود، ثبت وضبط كند، از اين روايات وى مقدارى اضطراب دارند(82</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">توجه به سير تاريخى فتاواى فقهى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>:<br /><br /></span><span lang="AR-SA">بيشتر فتاواى فقهى مورد اختلاف، داراى تاريخچه‌اى به خصوصبوده و سير</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تاريخىويژه‌اى را در طول زمان پشت سر گذاشته است. گاهی این موضوع نیازمند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آگاهی به سیر جریان در یکی از مکاتبکلامی است، چنانکه ایشان در علم اصول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به مناسبت بحث طلب و اراده، سخن از اشاعره و معتزله می‌کند و می‌نویسد:و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لا بد لنا قبلالخوض في المقصود من بيان ما هو مطرح أنظار الأشاعرة و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">المعتزلة في النزاع في هذه المسألة و الإشارة الإجماليةإلى مبدأ نشأ مذهبي</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الاعتزال و الأشعرية(83</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>)».<br /><br /></span><span lang="AR-SA">توجه به اين سير تاريخى و پيگيرى علمى دقيق و تطبيقى آندر طول زمان،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روشنگر‌بسيارى از حقايق و مى‌تواند در استنباط صحيح احكام، بسيار مؤثر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">واقع شود. از سوى ديگر چه بسا رواياتى ازائمه ما «عليهم السلام» در مسائل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گوناگون نقل شده كه ناظر بر روايات و فتاواى مشهور فقهاى سنّت در زمانآنان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است و در روايات وفتاواى آنان قرينه‌هايى وجود دارد كه معنى و مقصود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">روايات ائمه ما را روشن مى‌گرداند(84</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">بستر شناسی در فقه</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">بى گمان بررسى تاريخ مباحث علمى نقش بسزايى در دست يازىبه حقيقت آن‌ها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارد، به ویژه در علوم نقلى و تتبعى، همچون دانش فقه. یکی دیگر از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ویژگی‌های این مکتب و شخص استاد توجه بهسیر تاریخی و بستر پیدایش یک فتوا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. این حرکت از سویی به سیر روند تاریخی آن توجه می‌کند و از سوییکاوش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در زادگاه آن وعوامل شکل گیری آن می‌کند. به عنوان نمونه آیت الله بروجردی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">در درس خود می‌گفتند، از آنجا كه فقه شيعه به گونه حاشيهبر فقه عامه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">محسوبمى‌شود و بدون اطلاع از فقه عامه محسوب مى‌شود و بدون اطلاع از فقه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عامه استنباط درست ميسور نيست و بسيارىاز احاديث ائمه (عليهم السلام) ناظر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به مذاهب و كلمات آنان است(85</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">آيه الله بروجردى با كلمات و نظرات فقيهانى كه روزگار آن‌هانزديك به عصر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حضورائمه عليهم السلام بوده معامله حديث مى‌كنند، زيرا آن‌ها را برگرفته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از احاديث امامان معصوم-/ عليهم السلام-/مى‌دانند. از اين رو نقش آفرينى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحقيق تاريخى در مسئله مورد بحث دو چندان مى‌شود(86</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /></span><span lang="AR-SA">آيه الله بروجردى به شهرت قدما خيلى اهميت مى‌دادند و ازآن كشف وجود نصّ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مى‌كردند. امروزه در سطح جهان در میان عقلا و متفكران نيز چنين است كهبه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نظريات زبدگان و خبرگانفن كه به صورت نظريۀ مشهور درآمده اهميت مى‌دهند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">هنر مجتهد اين است كه سخن مشهور را خوب بفهمد؛ دلايل نظريۀ آنان رادرست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بررسى كند و چراىپذيرش اين نظريه را بفهمد و تحقيق كند كه چرا آنان نظريه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مقابل را نپذیرفته‌اند(87</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">پیش فرض‌های این مکتب</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">منظور از پیش فرض، اموری است که در پیش ذهنیت فقیه جایگرفته و بسا منقح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نشده، یا شده و اتفاقاً تأثیر گذار در استنباط می‌شود. مانند مسائلی کهگاه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقیهی در باره یکشخص، جریان فکری و سیاسی یا در باره یک دانش دارد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تبدیل به حساسیت شده، کسانی هستند که نسبت به مذهب مخالف حساسیتدارند، این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حساسیتموجب موضع گیری‌های غیر پیش بینی شده، تا جایی که به مجرد آنکه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">کتابی و یا سخنی از این مخالف می‌شنوند،بدون تأمل موضع می‌گیرند. این پیش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فرض‌ها بر دو قسم هستند، پیش فرض‌های شخصیتی و روانی و ناظر به خلق وخوی و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تربیت و آموزش وفضای خانوادگی است و برخی پیش فرض‌ها علمی و با سابقه ای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">فرهنگی و تاریخی و آموزشی است. منظور از علمی بودن به اینمعنا نیست که</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مستدلانهو در فرایند بحث و بررسی به دست آمده باشد، بلکه اندیشه‌ای در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">میان کتاب‌ها بوده و تدریجاً به صورت اصلمسلم در آمده و کسی در باره آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تردید نکرده است. بسیاری از عقاید از ظنون متراکم و یا از قبیل صرفیونچنین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گفتند، ما چنین می‌گوییم،می‌باشد. پس از پيروزى انقلاب اسلامى و با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شكل‏گيرى‏ نظام جمهورى اسلامى که بر اساس جمهوریت و شعاربازگشت به آرای</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مردم تشکیل یافته بود و امید می‌رفت که چنین نظامی برپا و نهادینه شود،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تعارض آن اندیشه با فقه سنتی آشکار گردیدو ایشان تنها راه را تدریس فقه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اجتماعی و تداوم روش تدریش مکتب استادش و تأکید بر حقوق به جای تکلیف،در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بسیاری از حوزه هااز آن جمله فقه السیاسة، الزکات، مکاسب محرمه، تحلیل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">روایات کافی دانست و این خود سر آغاز چالش‌های جدید درحوزه فقه بود، مبانی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقهی که می توانست باب‏‏ جديدى در فقه حكومتى و اجتماعی بنا کند و باطرح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آن براى فقه‏اجتماعی و سیاسى شيعه نقطه عطفی ایجاد کند. نمونه آشکار آن در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسائل زیر است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />1- </span><span lang="AR-SA">طرح مسائل نظامند جامعه اسلامي و تبديل ولايت فقيه ازنصب به انتخاب و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ذکر 28 دليل براي اثبات اين اصل که ولی فقیه کسی است که باید توسط مردم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">هرچند به صورت غیر مستقیم انتخاب شود واگر انتخاب نشود، مشروعيت نخواهد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">داشت، این نظریه در تاريخ فقه شيعه بي سابقه بوده است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />2- </span><span lang="AR-SA">تعيين محدوديت قدرت و قلمرو حكومت و لزوم نظارت برصاحبان قدرت، نمونه ديگري از گردش فقه از تكليف مداري بر حق مداري است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />3- </span><span lang="AR-SA">ضرورت وجود احزاب از دیدگاه‌ها و عقايد و جریان‌هایمختلف براي نظارت بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قدرت و گردشي شدن حكومت، نمونه ديگري كه در فقه سابقه نداشته است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />4- </span><span lang="AR-SA">توجه به اصل آزادي سیاسی و آزادی عقیده و نقد فقهی برنظریه ارتداد اعتقادی و برگشت دادن آن به ارتداد در مفهوم محاربه مسلحانه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />5- </span><span lang="AR-SA">نگارش رساله حقوق با سبك جديد، كه در آن نه تنها بهآداب و اخلاق اجتماعي می‌پردازد، بلكه به حقوق انسان‌ها به عنوان انسان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />6- </span><span lang="AR-SA">تأكيد بر اهميت كرامت انسان و ممنوعيت توهين به انساندر مكاسب محرمه و تغيير عنوان حرمت سب مؤمن به سب انسان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> .<br />7- </span><span lang="AR-SA">دفاع از اقلیت‌های ديني به ویژه كساني كه در قانوناساسي از آن‌ها ياد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نشده، ولي انسان و شهروند اين كشور هستند، مانند جامعه بهائيان و یااعتراض</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بهتخریب حسینیه صوفیه با این استدلال که این‌ها شهروند این کشور هستد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">باید حقوق آنان را به رسمیت شناخت و ازتمام مزایای مردم برخوردار هستند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />8- </span><span lang="AR-SA">تغییر در رویکرد بسیاری از فقه فردی به فقه اجتماعي(هرچندکه در برخی از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مواردجای عدم تطبیق میان تئوری و استنباط وجود دارد) و طرح مباحثي از اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دست: اسلام دين فطرت، رساله مسائل پزشکی،زكات، و رساله هاي كوچك در پاسخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">به استفتائات، حکومت مدنی و حقوق بشر و يا طرح</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> <br /></span><span lang="AR-SA">شيوه بحث فقهي، یا پاسخ به شبهات دینی و روز آمد بودن ومرتب پاسخ های فقه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اجتماعی به نامه های اینترنیتی و حساسیت روی پاسخ دادن و بدون جواب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نگذاشتن، نمونه ای از این نگرش و شاهد برنگرش جديد در فقه شيعي است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">تجدید نظر در علم اصول</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">یکی از مسائل نواندیشان حوزه ای در دوره معاصر تورم علماصول است. ایشان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">همانند استاد خود به گسترش علم اصول منتقد بود. به ياد دارم، با چند تناز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دوستان در روزهاىپس از حصر پنج و نيم ساله، به حضورشان رسيده و درخواست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">شروع درس‏ اصول را کرديم، فرمودند: «من اصول رايج حوزه راقبول ندارم، اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصول وقت طلبه را خيلى ضايع مى‏كند، اين كه بعضى مى‏گويند براى ممارستطلبه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خوب ‏است! اين همدرست نيست، چون طلبه مى‏تواند در مطالب درست‏ درسى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ممارست پيدا كند»! استاد ایشان آیت الله بروجردی که ازشاگردان محقق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">خراسانیبود، نیز معتقد به جمع و کوتاه کردن علم اصل بود. آخوند پس از آنکه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شاگردان و فرزندش تقریرات اصول را نوشت،به آن قانع نشد و خود مبادرت به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تلخیص و فشرده کردن آن در کتاب کفایه شد. با چنین پیشینه‌ای از استادآیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الله بروجردی به قمآمد. شیخ عبدالکریم حائری نیز در قم از مدافعان تلخیص</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">علم اصول و تدوین کتابی با عنوان دُرر الاصول بود. وقتیایشان به قم آمد، و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حائری کتاب دُرر را نوشته بود، زمینه دیگری برای جمع کردن علم اصولفراهم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شده بود. استدلالایشان به عدم کاربردی بودن این علم در بخشهایی بود. و به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نظر ایشان علم اصول نوعی تمرین و ورزش فکری بود، بدونآنکه به صورت عملی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تأثیری داشته باشد. در این باره استاد مطهری نوشته است: با همه تبحرىكه در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصول فقه داشت،كمتر مسائل فقهى را بر مسائل شكى اصولى مبتنى مى‏كرد و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">هرگز گرد مسائل فرضى نمى‏رفت. گاه به طعنه مى‏گفت كهآقايان طلاب منتظرند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كه يك «اصل» را گير بياورند و دستاويز قرار دهند و به بحث و جدل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بپردازند(88</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><span lang="AR-SA">استاد آیت الله منتظری(ره) گاهی می‌گفتند بهتر است کهبرخی از مباحث اصول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در فقه مطرح شود، تا کاربردی شود و نقد و بررسی آن عینی باشد. البتهمفهوم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">این سخن این نبودکه علم اصول بی فایده است، بلکه علم اصول فعلی در بخش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">هایی متورم شده است. به عنوان نمونه ایشان در مباحث مکاسبمحرمه مسئله فرق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بين تخصيص و حكومة و ورود را متعرض می‌شود، با این که این بحث کاملااصولی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است(89</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">باز استاد مطهری در این باره می‌نویسد: «علم اصول فقه ...پيشرفت و ترقى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شايانىكرده و تقريباً آن را به صورت يك علم نيمه معقول در آورده، مباحثى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جذاب و سرگرم كننده پيدا كرده است، ميدانمسابقه و زور آزمايى و تمرين هوش و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استعداد شده، هر چند از زمان شيخ به اين طرف اين علم جلو نرفته، ولىشاخ و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">برگ زيادترى پيداكرده... و فضلا و طلاب را به خود مشغول ساخته و به همين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">جهت موجب شده كه فضلاى طلاب از ساير شعب علوم اسلامى بازبمانند(90</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><span lang="AR-SA">به نظر اینجانب از تورم اصول براى نخستين بار آية اللّهبروجردى در قم سخن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">گفت. و نقد او ذهن برخى از انديشه گران حوزه را به خود منعطف ساخت. البته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روشن است که موضوع طرح تورم اصول، نه بهمعناى نفى فایده، كه راهى براى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صيانت از اين كار کرد است. تورم را آفتى بايد گرفت كه بر اصول عارضگشته و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ازكاربرد مهم و كاركردِ بى بديل آن در استنباط كاسته است. به لحاظ بستر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شناسی این اندیشه را افزون بر بخش هاییاز حوزه نجف و کربلا، باید در مکتب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصفهان و توجه ویژه به حدیث و کارکردگرایی آن در علم اصول دانست. البته</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كاوش های پردامنه وحيد بهبهانى و شاگرداناو همچون محقق كاظمى در واکنش به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جریان اخباریان بی اثر نبوده ولی در امتداد انديشۀ انتقادى نسبت بهاصول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مواضع آية اللّهبروجردى و آیت الله خمينى و آیت الله منتظری، دليلى روشن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">به این واقعيت است كه ميزان و نحوۀ پرداختن جای تجدید نظرجدی دارد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">یکی دیگر از نکات سخن ایشان در کنار طرح تورم این علم،بیان کاستی‌های علم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اصول است. این مکتب همین‌طور که از بی فایده بودن مباحث استصحاب، برائتو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اشتغال، را یاد آورمی‌شود، از کاستی بخشی‌های دیگر سخن می‌گوید. مانند بحث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">دلالت، و مباحث الفاظ برخلاف بحث حقیقت شرعیه. اين مرحلهبه تازگى آغاز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شدهو جرقه‌های آن هرچند از سوی عالمانى همچون آیة الله بروجردى، زده شده،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اما در مرحله دیگر توسط امام خمينى،علامه طباطبايى و شهيد صدر و مرتضی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مطهری و آیت الله منتظری دنبال شده است. یکی از موارد آن توجه به مباحث</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قیاس که در میان قدما تا محقق حلی مرسومبوده و تأثیر گذار در کشف دلالت آن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است و ایشان در مباحث فقهی خود مانند تنقیح مناط، الغای خصوصیت استفاده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌برد. نمونه این روش در بحث مسافر عاصیاست که حکم آن اتمام است، اما اگر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از معصیت پس از زوال ظهر منصرف شد، در صورتی که پیش از ظهر باشد،تردیدی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">درشکسته شدن آن نیست، اما بعد از ظهر تردید است(91</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>)..<br /><br />2- </span><span lang="AR-SA">تفاوت روش استنباط در مکتب استاد</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">از مبانی و پیش فرض‌های این مکتب که بگذریم، آن مبانیتأثیر ویژه‌ای در روش</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">استنباط برجای گذاشت و به آن هویت مستقلی داد و این گونه نبود که دربرخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">از امور و جزئیاتتفاوت داشته باشد، بلکه از روش استنباط گرفته، تا شیوه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">بیان و ورود و خروج در بحث و ترتیب و چینش مباحث تفاوت‌هاییبا مکتب نجف</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">داشت.این مکتب مانند شخصیت راویان، بستر شکل گیری فتاوا و سیر تحول و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">موقعیت صدور روایت را مد نظر قرار می‌دادو معتقد بود که فقه شیعه حاشیه بر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقه اهل سنت و به تعبیری ناظر بر فقه عامه است. مسائل قدرت سیاسی و حاکمیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فقهای اهل سنت و احکامی را فقیه حکومتبیان می‌کرده را نباید از نظر دور</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">داشته و توجه به تأثیر قدرت در شناخت مسائل استنباط احکام بسیار کارساز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است. با این توضیح مهم‌ترین جلوه اینجریان روش تحلیلی مصادر استنباط و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تعیین جایگاه فقیه در انتخاب این فتاوا است. این روش تحلیلی خودنیازمند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">توضیحدر اسلوب کار است، که به نمونه‌ای از این موارد اشاره می‌گردد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br />3- </span><span lang="AR-SA">روش مقایسه و تطبیق</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">در طرح هر مبحث و مسأله در ابتدا آيات شريفه‌اى كه برموضوع دلالت دارد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نقل نموده، آنگاه به ذكر روایت‌هایی كه از پيامبر اكرم (ص) چه از طريق شيعه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و يا سنت نقل شده مى‌پردازد. آنگاه روایت‌هایمنقول از امیرالمؤمنین و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ساير ائمه عليهم السلام را به ترتيب درج مى‌كند.(92) می‌داند که بسیاریاز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات ناظر بهقرآن بوده، پس اگر بخواهد حدیث را بشناسد، باید تفسیر آیه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">را به خوبی بداند و تفسیر آیه نیازمند آگاهی از فضای نزولو شرایط تاریخی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">از سوی دیگر آیت الله منتظری به مسائل اجتماعی توجه نشانمی‌داد و بستر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">موضوعرا بررسی می‌کرد، به این گونه بود که آرا و انظار آنان را نادیده</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نیانگارد، و موضع همدلانه داشته باشد. آیتالله منتظری در این باره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌نویسد: روش استاد بزرگوار ما مرحوم آيت اللّه العظمى بروجردى طابثراه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">همواره در بحث‌هایفقهى‌شان بر اين مبنى استوار بود كه مباحث را در تطبيق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">با نقطه نظرهاى ساير مذاهب‌ اسلامى طرح مى‌كردند و ما نيزبا اقتدا به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ايشاندر اين كتاب همين راه را پيموده‌ايم و در مباحث مختلف، فتاواى علماى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سنت و رواياتشان را متذكر شده‌ايم(93</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br />4- </span><span lang="AR-SA">اسلوب بیان و طرح استنباط</span><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">از مسائل دیگر روش شناسی در یک جریان فقهی، شناخت اسلوببیان و شیوه طرح و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ترتیب مباحث است. این مکتب برای خود اسلوب متمایز از مکاتب دیگر داشت. به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ظاهر به نظر می‌رسید که مقدمات بحث را ازبسیار دور برداشته و آرام آرام به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سوی موضوع پیش می‌رود، اما در حقیقت سیر بحث و بیان مقدمات ذهنی برایفهم و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بیان از ویژگی‌هایاین مکتب در بیان استنباط‌ها فقهی است. آیت الله</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">بروجردی گاهى براى رسيدن به يك مسأله، چند مقدمۀ اساسى رابه صورت مفصل به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بحث مى‌گذارند تا نهایتاً به گونه‌اى طبيعى و منطقى، نتيجۀ مطلوب بهدست</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آيد. قبل از هر پیش‌داوری،مسأله را مطرح مى‌كنند، سپس آيات و روايات مربوط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">به آن را به صورت كامل مى‌آورند و به بحث و بررسى و جرح وتعديل آن از جهت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سند، لغت، مفهوم و منطوق مى‌پردازند، آنگاه اگر آيه و روايت و يا اصل و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قاعده‌اى معارض آن باشد، مطرح مى‌كنند وبه ردّ و ايراد آن مى‌پردازند(94</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /></span><span lang="AR-SA">این مسئله را شاگرد دیگر ایشان تأیید می‌کند که آيت اللّهالعظمى بروجردى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در تمام مباحث فقهى خود در هر بحث معمولاً نقطه نظرها و فتاواى رؤساىمذاهب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و علماى برجستۀ اهلسنت را به صورت تطبيقى نقل نموده و به بحث و مذاكره در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اطراف مبانى و طرق استدلال آن مى‌پردازند. با مهارت فوق‌العاده‌ایدر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">طبقات رجال حديث،به ويژه رجال حديث شيعه داشت. در مقام استنباط احكام از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اخبار و روايات، به طبقات رجال توجه دقيق و ويژه‌اى مبذولداشته و از اين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">طريق به صحت و يا ضعف متن حديث مأثور مى‌رسند.(95) مرحوم مطهری نقل می‌کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: </span><span lang="AR-SA">مرحوم آيت اللَّه بروجردى و مرحوم شيخعبد المجید سليم مفتى اعظم مصر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">توافق كرده بودند بر اين اساس كه اهل تشيع احاديث معتبر اهل تسنن را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بپذيرند(96</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>) .<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">دور شدن از مسئله سازی‌های فرضی و دور از عینیت</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">روش فقهى در ميان فضلا و اهل نظر برخی از مکاتب فقهی، بهویژه مکتب نجف</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">عادیشده كه مى‏توان نام آن را عادت به «مسئله سازى» گذاشت، به اين معنا كه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسائلى را فرض و تخيّل مى‏كنند و دراطراف آن مسائل فرضى به بحث و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مناظره‌های طولانی مى‏پردازند، نمونه آن مسائل در اشتغال و برائت و یاعلم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اجمالی در استصحاباست. این روش اشکال فراوانی ایجاد کرده، یکی آنکه فقه را</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ذهنی کرده و دیگری به دلیل موشکافی‌ها از واقعیت احکام وبیان حدیث و از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سهل و سمحه بودن دین دور شده و احتیاط در فتوا را فراوان کرده است. مطهری</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در این باره و سیر تاریخی و پیشینه آن می‌نویسد:«يك بار ديگر هم در تاريخ</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اسلامى روحيه «مسئله سازى» و دنبال مسائل فرضى رفتن پديد آمده و آن درقرن</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دوم هجرى يعنىهنگامى است كه در عراق مكتب رأى و قياس به وسيله ابوحنيفه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">پيشواى معروف يكى از فرقه‏هاى اهل تسنن پايه گذارى شد وبراى قبول و سنديّت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حديث شرايط زيادى قائل شدند و ميدان فعاليت به دست رأى و قياس افتاد(97</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>).<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">جمع بندی و نتیجه گیری</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">اکنون وقت آن رسیده که به صورت خلاصه، امتیازات این مکتبو تجسم عینی آن در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مباحث فقهی آیت الله منتظری بازگو شود، و در مرتبه بعدی آثار و نتایجاین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روش که می‌تواند ازامتیازات این جریان فقهی است، شمارش شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><span lang="AR-SA">در یک جمع بندی، در چند جهت عمده می‌توان خلاصه کرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">تحلیل تاریخی و توجه به اهداف و مقاصد تشریع به جایتطبیق نص و یا تطبیق</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">با اقوال فقها، یا معین کردن و فراتر نرفتن از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اقوال آنان، که این روش با</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">ابعاد هرمنوتیکی و شناخت مسائل پیرامونی آن تناسب بسیاردارد و در باره</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شخصیت و شرایط راوی، موقعیت شهر وی و سیر تحول تاریخی آن را بررسی می‌کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />2- </span><span lang="AR-SA">تأکید فراوان به فضا شناسی نزول، شناخت شناسی صدورحدیث، یا شرایط صدور</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فتوا، و یا شناخت اهداف و انگیزه‌های مؤلفان فقهی پایه گذاران فقهمانند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شیخ طوسی، علامهحلی، محقق حلی، شهید اول و دوم، و داشتن تعریف و تحلیل از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">این آثار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />3- </span><span lang="AR-SA">تکیه بر سیر تاریخی اقوال فقها و لزوم آگاهی از آنبرای فقیه و کسی که می‌خواهد استنباط کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />4- </span><span lang="AR-SA">لزوم آگاهی از منابع حدیثی و اقوال فقهای عامه به اینمعنا که فقه شیعه ناظر به آن فقه استنباط و تدوین یافته است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />5- </span><span lang="AR-SA">تکیه بر روش استنادی به جای تطبیق و تنزیه که از روش‌هایکشف مناط،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الغایخصوصیت، تعمیم احکام و تحلیل عقلی استفاده می‌کند. از سوی دیگر خود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">را درگیر اصول عملیه و مباحث اصول نمی‌کندو مقلدین خود را تشویق به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">احتیاط‌ها نمی‌نماید. از سوی دیگر خود را فراتر از نص نمی‌برد و هراستنباط</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">حکمیرا با عبور از نص و استناد به آن می‌داند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br /></span><b><span lang="AR-SA">آثار و نتایج این شیوه فقهی</span></b><span dir="LTR"><br /><br /></span><span lang="AR-SA">در پایان این پرسش مطرح است که نتایج این جریان فقهی چیستو چه آثار و نتایج بر این فقه مترتب می‌شود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /><br />1- </span><span lang="AR-SA">پویایی و تحول پذیری در سیر علمی خود که همواره بهدنبال روش شناسی های</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جدید می‌گردد و روش خود را تحلیل و نقد می‌کند. اینجانب تاکنون مکتبیرا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ندیده‌ام که نگاهیجامع و موضع دار به روش فقهی خود داشته باشد و اصول و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">مفاهیم خود را تعریف و تحلیل کند و با مقایسه روش‌هایدیگر را نقد کند. این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شیوه خواه و نا خواه منجر به تحول خواهد شد و تحولاتی که پس از فوت آیت</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الله بروجردی به وجود آمده معلول همینویژگی است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span dir="LTR"><br />2- </span><span lang="AR-SA">پاسخگویی به نیازهای مسائل جدید به ویژه در مسائلپیچیده اجتماعی از طریق شناخت فضای صدور حدیث و سیر تکوین یک فتوا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span dir="LTR"><br />3- </span><span lang="AR-SA">تأثیر این جریان به فقه تقریبی و نزدیک کردن دو فقهفریقین بدون تعصب و پیش ذهنیت‌های مذهبی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><b><span lang="AR-SA">یادداشت ها</span></b><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><b><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>:</span></b><span dir="LTR"><o:p></o:p></span></div><div dir="RTL" style="direction: rtl; unicode-bidi: embed;"><span dir="LTR">1. </span><span lang="AR-SA">استاد مطهری خود در میان آثار مباحث فقهیبسیاری را مطرح کرده که در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جلد 19، 20، 21، با عنوان فقه و حقوق (مجموعه آثار) به چاپ رسیده، کهبه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">شرح زیر است: حقوقزن در اسلام - حجاب - اجتهاد در اسلام - امر به معروف و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نهى از منكر - جهاد - ربا و بانك - بيمه - اقتصاد اسلامى -سرمايه دارى و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">سوسياليسماز ديدگاه اسلام - انفال - ارث و ...که از مجموع آن‌ها می‌توان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روش مشترک را شناسایی کرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />2. </span><span lang="AR-SA">مجموعه ‏آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏20، ص182. این نحلیلنمونه‌های بسیار</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دارد، که به عنوان نمونه می‌توان از صاحب جواهر یاد کرد، که با ادبیاتی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">جغرافیا گرایانه و نزادی، در مواردی نامگذاری و تحلیل او وصف ملیت خواهی</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">پیدا می‌کند، مثلاً در جایی از شیخ طوسی، به عنوان رئیس الاعاجم یاد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">می‌کند. (الجواهر، ج13، ص78) یا در جاییبا این تعبیر: بعض المتفقهین</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الاعاجم(ج30، ص188)در حکم طلاق، یا در دو جا در نقد یکی از عالمان می‌گوید</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>: </span><span lang="AR-SA">هذا اوفق بفقه الاعاجم(ج33، ص56و 58). همچنیندر نقد فیض کاشانی در وجوب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">صلات جمعه می‌نویسد، این سخن مربوط به بلاد عجم است: حتى حكي عن بعضهمأنه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لا يحتاط في فعلالظهر معها ناشئا من حُب الرئاسة و السلطنة و الوظائف التي</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">تجعل له في بلاد العجم». جواهر الكلام؛ ج‌11، ص: 178، درباره ابوجمیله به</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">نقل از نجاشی(رجال/135) می‌نویسد: من ابناء الاعاجم.(ج43، ص74) که نشان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">می‌دهد که مسئله موضگیری و نژادی و یاتأثیر شرایط فرهنگی و جغرافیایی در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">میان فقها و مفسرین غیر قابل انکار است</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />3. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏ آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏20، ص 182</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />4. </span><span lang="AR-SA">اقتصادنا، ص 402، به نقل از مقاله مجموعه آثار گنگرهزمان و مکان، ج6، ص 169</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> .<br />5. </span><span lang="AR-SA">مجلسى، بحار الانوار، ج 66، ص 293. فيض كاشانى المحجةالبيضاء، ج 1، ص 219ـ 220. ر. ک: ایازی، تفسیر قرآن مجید، ج3، ص</span><span dir="LTR"><br />6. </span><span lang="AR-SA">بخش عظیمی از این مجموعه هنوز به چاپ نرسیده است. امیداست با همت و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تلاشبیت معظم فقیه عالیقدر و رفع موانع به زودی چاپ و منتشر شود و در</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اختیار علاقه مندان قرار گیرد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />7. </span><span lang="AR-SA">البدرالزاهر في صلاة الجمعة و المسافر؛ ص: 8: كان فيأثناء تدريسه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لأبوابالفقه يميز المسائل الأصلية الأساسية المتلقاة عن الأئمة عليهم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">السّلام من التفريعات المستنبطة التيأعمل فيها الرأي و الاجتهاد، و يشير</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">في كل مسألة إلى تأريخها و التطورات اللاحقة لها في أدوار فقهالفريقين، ثم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">يأتيخلال الاستدلال عليها بما هو الركن و الأساس و عليه اعتماد الفحول، و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">يحذف ما لا يفيد من الزوائد و الفضول،</span><span dir="LTR"><br />8. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏20 ص 154</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />9. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏ آثاراستاد شهيد مطهرى، ج‏20، ص155</span><span dir="LTR"><br />10. </span><span lang="AR-SA">مجموعه ‏آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏20، ص 155</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />11. </span><span lang="AR-SA">مطهری، يادداشت‏ها، ج‏6، ص528</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />12. </span><span lang="AR-SA">مجموعه ‏آثاراستاد شهيد مطهرى ، ج‏21، ص 125</span><span dir="LTR"><br />13. </span><span lang="AR-SA">كتاب الحدود (منتظري)؛ ص: 190</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />14. </span><span lang="AR-SA">مجموعه ‏آثار استاد شهيد مطهرى ، ج‏22 ص 529</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> .<br />15. </span><span lang="AR-SA">مجموعه ‏آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏20، ص 149</span><span dir="LTR"><br />16. </span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌2، ص: 366</span><span dir="LTR"><br />17. </span><span lang="AR-SA">حكومت دينى و حقوق انسان؛ ص: 22</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>..<br />18. </span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌2، ص: 105</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />19. </span><span lang="AR-SA">البدرالزاهر في صلاة الجمعة و المسافر؛ ص: 16</span><span dir="LTR"><br />20. </span><span lang="AR-SA">به عنوان نمونه ر. ک: دراسات في المكاسب المحرمة؛ ج‌2،ص: 163، 173، 181، 542</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />21. </span><span lang="AR-SA">دراسات في المكاسب المحرمة؛ ج‌2، ص: 163- 164</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />22. </span><span lang="AR-SA">البدرالزاهر في صلاة الجمعة و المسافر؛ ص: 16</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />23. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏ آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏22، ص: 643</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />24. </span><span lang="AR-SA">وسائل الشیعه ، ج 3/ 317، 461، 493 و 560، باب 45 ازأبواب لباس</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">المصلّي،32 از أبواب مكان المصلّي، 15؛ من أبواب أحكام المساجد، و 3 از</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">أبواب أحكام المساكن، 12/ 219، الباب 94از أبواب ما يكتسب به؛ و نیز</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">المبسوط 4/ 3</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />25. </span><span lang="AR-SA">دراسات في المكاسب المحرمة؛ ج‌2، ص: 542- 543</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />26. </span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌5، ص: 55</span><span dir="LTR"><br />27. </span><span lang="AR-SA">مجله فقه اهل بيت عليهم السلام (فارسى)؛ ج‌6-5، ص: 132</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />28. </span><span lang="AR-SA">در این باره ر. ک: ملاکات احکام و روش استکشاف آن، ص</span><span dir="LTR"><br />29. </span><span lang="AR-SA">مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ ص: 54</span><span dir="LTR"><br />30.</span><span lang="AR-SA">منتظری، البدرالزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر،تقریرات درس آیت الله بروجردی، ص 14</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />31.1</span><span lang="AR-SA">درس خارج فقه، مورخ 3/ 12/ 1366. مبانى فقهى حكومتاسلامى؛ ج‌1، ص: 75</span><span dir="LTR"><br /></span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌6، ص: 32.114</span><span dir="LTR"><br /></span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌1، ص: 33.75</span><span dir="LTR"><br />34. </span><span lang="AR-SA">همان</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ ص: 35.36</span><span dir="LTR"><br />36. </span><span lang="AR-SA">البدرالزاهر في صلاة الجمعة و المسافر؛ ص: 38. البتهمی‌توان از این</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روایات و برخی شواهد دیگر استفاده کرد که نصب امام متوقف به اذن امام ویا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">منصوب خاص و یا عامامام عادل است، اما لزومی ندارد که در یک شهر بزرگ هر</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نماز جمعه ای به اذن امام باشد و فقط نمازهای جمعه محلاتهم نصبی باشد</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>..<br />37. </span><span lang="AR-SA">مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ ص: 34</span><span dir="LTR"><br />38. </span><span lang="AR-SA">حرعاملی، وسائل الشیعه، ج28، کتاب الحدود، باب 10، ازابواب الحدود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />39. </span><span lang="AR-SA">مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ ص: 35</span><span dir="LTR"><br />40. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏ آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏ 20 ص 169</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />41. </span><span lang="AR-SA">همان، ج‏21، ص109</span><span dir="LTR"><br />42</span><span lang="AR-SA">این نکته در نهایة الاصول آمده:. لکنه یظهر للمتتبع اناکثرها بحیث یقرب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">ثلثیها مرویة عن کتاب احمد بن محمد السیاری من کتاب آل طاهر و ضعفمذهبه و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فسادعقیدته معلوم عند من کان مطلعاً علی احوال الرجال. و کثیر منها یقرب</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الربع مروی عن تفسیر الفرات و هو ایضاًمثل السیاری فی فساد العقیده، هذا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مع ان اکثرها محذوف الواسطه او مبهمها. ر.ک: نهایة الاصول، ص38.483</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />43. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏ آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏21، ص 108</span><span dir="LTR"><br />44. </span><span lang="AR-SA">مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ ص: 32</span><span dir="LTR"><br />45. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص169</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />46. </span><span lang="AR-SA">همان، ص172</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />47. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص162</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />48. </span><span lang="AR-SA">همان، ص152</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />49. </span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌3، ص: 168</span><span dir="LTR"><br /></span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌4، ص: 157 و ج‌4، ص: 50.349</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />51. </span><span lang="AR-SA">از باب نمونه ر. ک: دراسات في المكاسب المحرمة؛ ج‌1،ص: 90</span><span dir="LTR"><br />52. </span><span lang="AR-SA">دراسات في المكاسب المحرمة؛ ج‌3، ص: 216</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />53. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص172</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />54.</span><span lang="AR-SA">نمونه ای از این نقد در بحث احتیاط در شبهات تحریمیه ومواضع اخباریین و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">تحلیل بستر این فتوا است که ایشان پس از بحث و بررسی مفصل در باره عدم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">دلالت این روایات بر عدم تحریم می‌گوید «والّذي يسهل الخطب، هو عدم وجود</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">أثر من وجوب الاحتياط في الشبهات التحريمية في عصر الأئمة عليهم السلامو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كذا من بعدهم منالأصوليين و المحدثين مثل الكليني و الصدوق و غيرهما، مع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">انه لو كان واجبا لصار من الضروريات في جميع الأعصارلكثرة الابتلاء بها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>» </span><span lang="AR-SA">بعدایشان ریشه تاریخی آن را مبارزه اخبارییین با تنباکو و دخانیات می‌داند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">که چون می دیدند در این باره حدیثیندارند و از آن طرف باید حرام باشد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">متوسل به این اصل شدند:«و عمدة ما ألجأ الأخباريين المتأخرين إلى القول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">بلزوم الاحتياط في الشبهات التحريمية، مارواه من شيوع الدخانيات بين الناس</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">و كونها بنظرهم امرا عجيبا فشاعت بينهم زمزمة حرمتها ثم تفحصوا فوجدوا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">روايات يمكن بنظرهم استفادة وجوبالاحتياط فيها. ر. ک: نهايةالأصول، صفحه</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> 578.<br />55. </span><span lang="AR-SA">اعلم أن أول مسألة اختلف فيها بين الأشاعرة والمعتزلة مسألة تكلم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">الباري تعالى. و كان غرضهم من هذا النزاع إثبات أن القرآن حادث أوقديم، و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قدسفكت الدماء الكثيرة على هذه المسألة، و كان بعض الخلفاء العباسيين</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كالمأمون مثلاً مائلا إلى مذهب الاعتزال،فكانوا يحبسون من يعتقد قدم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">القرآن من الأشاعرة و يؤذونهم على ذلك. و لما كانت مسألة تكلم الباريأول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">مسألة وقع فيهاالبحث من المسائل الكلامية سمّي العلم الباحث في الأصول</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">الدينية بعلم الكلام». نهايةالأصول، ص 89</span><span dir="LTR"><br />56. </span><span lang="AR-SA">در این باره ر. ک: ملاکات احکام و روش استکشاف آن، ازنویسنده در فصل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قیاس که نشان داده ام اولا چگونه در برخی از روایات از اجتهاد مذمت شدهو</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">اخباریان این کلمهرا گرفته و به مجتهدان تاخته اند و ندانسته اند که موضوع</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">اجتهاد تغییر پیدا کرده و همچنین چگونه شیخ طوسی این کلمهرا بکار گرفته و</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در تفسیر تبیان از این که می خواهد تفسیر اجتهادی بنویسد افتخار می‌کند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />57. </span><span lang="AR-SA">این مطلب را خود بارها از زبان ایشان در درس آن استادبزرگ و محفل علمی می شنیدم</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />58. </span><span lang="AR-SA">و كان الأستاذ آية اللّه البروجردي- طاب ثراه- يقسممسائل الفقه إلى</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">قسمين: مسائل أصلية تلقّاها الأصحاب يدا بيد عن الأئمة «ع» و كانوايهتمّون</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">فيهابحفظ التعبيرات الواصلة أيضا. و مسائل تفريعية استنبطها فقهاؤنا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>- </span><span lang="AR-SA">رضوان اللّه عليهم- من كلّيات تلكالمسائل بإعمال النظر و الاجتهاد،</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> .</span><span lang="AR-SA">فالقسمالأوّل بمنزلة متون الروايات المأثورة، و لعلّها كانت مذكورة في</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">كتب الحديث أيضا و لكن لم يصل إلينابعضها، فتكون الشهرة في هذه المسائل</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">أيضا حجة فضلا عن الإجماع، إذ على فرض ضعف أسانيدها تكون الشهرة جابرةلها</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>. </span><span lang="AR-SA">و القسم الثانىمنها لا يفيد فيها الإجماع فضلا عن الشهرة لحصولها بإعمال</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span></span><span lang="AR-SA">نظر الأشخاص و اجتهادهم، فوزانها وزان المسائل العقليةالتي لا مجال</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">لادّعاءالإجماع فيها. دراسات في المكاسب المحرمة؛ ج‌1، ص84</span><span dir="LTR"><br />59. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص168</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />60. </span><span lang="AR-SA">ر. ک: یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص1 16-162</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />61. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص164</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />62. </span><span lang="AR-SA">منتظری، مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌5، ص: 55</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ ص: 63.44</span><span dir="LTR"><br />64. </span><span lang="AR-SA">الأفق أو الآفاق؛ ص: 9</span><span dir="LTR"><br />65. </span><span lang="AR-SA">مجموعه ‏آثار استاد شهيد مطهرى، ج‏20، ص352</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />66. </span><span lang="AR-SA">مجله فقه اهل بيت عليهم السلام (فارسى)، ج‌1، ص: 12‌</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />67 . </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص 174</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />68. </span><span lang="AR-SA">همان. البته آیت الله منتظری به این نظر ایشان انتقاددارند و می گویند</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">در این بخش ایشان به خوبی استقصا نکردند. ر. ک: یادنامه خاتمی، مصاحبهبا</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR" lang="AR-SA"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span> </span><span lang="AR-SA">آیت الله منتظری، ص140</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />69. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص 164</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />70. </span><span lang="AR-SA">يادداشت‏ها ،ج‏6 ، ص528</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />71. </span><span lang="AR-SA">مجموعه‏آثاراستاد شهيد مطهرى، ج‏20 ، ص153</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌2، ص: 72.104</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />73. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خاتمی، مصاحبه با آیت الله منتظری، ص 165</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br /></span><span lang="AR-SA">مبانى فقهى حكومت اسلامى؛ ج‌2، ص: 74.105</span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"><span dir="LTR"></span><span dir="LTR"></span>.<br />75. </span><span lang="AR-SA">یادنامه خا�